Από το Grexit στο German Exit: Κι αν τελικά το ευρώ το τινάξει στον αέρα η Γερμανία;

Το 2015 κάποιοι φοβόντουσαν ότι ο Τσίπρας θα μας βγάλει από το ευρώ. Ακόμα στοιχειώνει την ελληνική κοινωνία και την πολιτική σκηνή εκείνο το περίφημο δημοψήφισμα. Το 2026 ο ίδιος φόβος έρχεται από αλλού. Από το Βερολίνο.

Για χρόνια, ένας από τους μεγαλύτερους κατασκευασμένους πολιτικούς μπαμπούλες στην Ελλάδα είχε όνομα, κόμμα και πρόσωπο. Ήταν ο ΣΥΡΙΖΑ, ήταν ο Τσίπρας, ήταν οι «δραχμιστές» που θα έπαιρναν τη χώρα από το χέρι και θα την οδηγούσαν έξω από το ευρώ και προς την καταστροφή της.

Έντεκα χρόνια μετά, η ιστορία αποκτά εκείνο το φοβερό μαύρο χιούμορ που συνήθως δεν διασκεδάζει καθόλου εκείνους που τη ζουν.

Γιατί ο σοβαρότερος κίνδυνος για το κοινό ευρωπαϊκό νόμισμα μπορεί τελικά να μην έρθει από κάποια μικρή και υπερχρεωμένη χώρα του Νότου, αλλά από την ίδια τη Γερμανία. Και συγκεκριμένα από το AfD, ένα εθνικιστικό ακροδεξιό κόμμα που θέλει τη Γερμανία εκτός ευρώ και, υπό προϋποθέσεις, εκτός της σημερινής Ευρωπαϊκής Ένωσης.

Και το ενδεχόμενο να αποκτήσει κάποτε την πολιτική δύναμη να επιχειρήσει κάτι τέτοιο δεν μοιάζει πλέον καθόλου με σενάριο επιστημονικής φαντασίας. Στις δημοσκοπήσεις αγγίζει το 30% σε ομοσπονδιακό επίπεδο.

Στις 6 Σεπτεμβρίου, στη Σαξονία-Άνχαλτ, το AfD πήρε σχεδόν 44%.  Χθες, στο Μεκλεμβούργο-Δυτική Πομερανία, ήρθε ξανά πρώτο με 38,2%, από 16,7% πριν από πέντε χρόνια. Σε δύο κρατίδια της ανατολικής Γερμανίας, μέσα σε δύο εβδομάδες, ένα κόμμα που αμφισβητεί ανοιχτά το ίδιο το ευρωπαϊκό οικοδόμημα δεν εμφανίστηκε απλώς ενισχυμένο. Υπερδιπλασίασε τη δύναμή του.

Το ενδιαφέρον όμως δεν βρίσκεται μόνο στην ειρωνεία της ιστορίας. Βρίσκεται σε μια αδυναμία που υπήρχε εξαρχής μέσα στο ίδιο το ευρωπαϊκό οικοδόμημα.

Η οικονομία μιας ένωσης ανεξάρτητων κρατών δεν καθορίζεται απλώς από τις αποφάσεις των κοινών ευρωπαϊκών θεσμών. Εξαρτάται διαρκώς από τις πολιτικές επιλογές που κάνουν οι πολίτες σε καθεμία από τις χώρες που την αποτελούν.

Γιατί η Ευρωπαϊκή Ένωση δεν είναι ομοσπονδιακό κράτος.

Δεν υπάρχει ένας ενιαίος ευρωπαϊκός «δήμος» με κοινή ταυτότητα αντίστοιχη εκείνης ενός εθνικού κράτους. Ο Έλληνας δεν αισθάνεται τον Βέλγο συμπατριώτη του και ο Σουηδός δεν μεγαλώνει θεωρώντας τον Βούλγαρο αδελφό. Μπορούμε να αισθανόμαστε Ευρωπαίοι, να μοιραζόμαστε θεσμούς, νόμισμα ή και συμφέροντα. Αυτό όμως απέχει πολύ από το να αποτελούμε έναν λαό.

Και αυτή η διαφορά γίνεται κρίσιμη όταν έρχεται η ώρα του λογαριασμού.

Είναι σχετικά εύκολο να μιλάς για ευρωπαϊκή αλληλεγγύη όταν οι οικονομίες αναπτύσσονται. Πολύ δυσκολότερο όταν ζητάς από έναν λαό να δεχτεί πραγματικό οικονομικό κόστος για να προστατεύσει έναν άλλον. Τότε επανεμφανίζεται αυτό που δεν εξαφανίστηκε ποτέ: το εθνικό συμφέρον.

Οι χώρες που συγκρότησαν την Ευρωπαϊκή Ένωση δεν είναι διοικητικές περιφέρειες ενός νεοσύστατου κράτους. Είναι παλιά έθνη, με αιώνες ιστορίας, πολέμων, ανταγωνισμών και ισχυρών εθνικών ταυτοτήτων. Και όταν οι πολίτες αισθανθούν ότι πρέπει να επιλέξουν ανάμεσα στην ευημερία της χώρας τους και στη σταθερότητα του ευρωπαϊκού οικοδομήματος, δεν υπάρχει καμία εγγύηση ότι θα επιλέξουν το δεύτερο.

Το είδαμε άλλωστε στην ελληνική κρίση. Οι Γερμανοί ψηφοφόροι δεν ρωτούσαν πρωτίστως τι χρειάζεται ο Έλληνας συνταξιούχος. Ρωτούσαν γιατί πρέπει να πληρώσουν εκείνοι για την Ελλάδα. Και οι Έλληνες δεν αναρωτιούνταν πώς θα προστατευτεί ο Γερμανός φορολογούμενος. Αναρωτιούνταν γιατί το Βερολίνο αποφασίζει για τις δικές τους συντάξεις.

Δεν ήταν κάποια μυστηριώδης αποτυχία της ευρωπαϊκής ιδέας. Ήταν η επιστροφή της εθνικής πολιτικής μέσα σε μια ένωση που προσπάθησε να δημιουργήσει κοινή οικονομική μοίρα χωρίς να δημιουργήσει προηγουμένως κοινή πολιτική ταυτότητα.

Και εδώ βρίσκεται ίσως η μεγαλύτερη ευπάθεια του ευρώ.

Έχουμε ένα νόμισμα που ενώνει οικονομίες διαφορετικών κρατών, αλλά οι κυβερνήσεις που καθορίζουν την πορεία αυτών των κρατών εξακολουθούν να εκλέγονται από εθνικά εκλογικά σώματα. Ο Γερμανός ψηφίζει με βάση αυτό που θεωρεί συμφέρον της Γερμανίας. Ο Ιταλός της Ιταλίας. Ο Έλληνας της Ελλάδας.

Και σήμερα αυτή η αντίφαση συναντά ίσως το δυσμενέστερο πολιτικό περιβάλλον των τελευταίων δεκαετιών.

'Οπως έγραφα λίγες ημέρες πριν, η Ευρώπη δεν ξύπνησε ένα πρωί γεμάτη φασίστες. Ξύπνησε όμως ύστερα από δεκαπέντε χρόνια οικονομικών κρίσεων, πανδημίας, μεταναστευτικών πιέσεων, πολέμων, ενεργειακής κρίσης, πληθωρισμού, στεγαστικής ασφυξίας και μια ολοένα βαθύτερης δυσπιστίας απέναντι στους ανθρώπους που την διοικούν και στους θεσμούς. Και κάπου εκεί ακροδεξιά έμαθε να ακούει ή τουλάχιστον έμαθε να προσποιείται πολύ αποτελεσματικά ότι ακούει.

Και ο εθνικισμός έχει μία εξαιρετικά απλή απάντηση σε εξαιρετικά σύνθετα προβλήματα:

«Γιατί να πληρώνουμε εμείς για τους άλλους;»

Και ακόμη αποτελεσματικότερα:

«Δεν είσαι εσύ το πρόβλημα. Αυτοί είναι.»

Αν αυτή η λογική γίνει κάποτε πλειοψηφική πολιτική θέση στη μεγαλύτερη οικονομία της Ευρώπης, τότε το πρόβλημα δεν θα είναι μόνο γερμανικό.

Γιατί ένα Grexit θα ήταν πρωτίστως μια καταστροφή για την Ελλάδα. Μια γερμανική έξοδος από το ευρώ θα ήταν κάτι εντελώς διαφορετικό: ένα σοκ στην ίδια την αρχιτεκτονική της Ευρωζώνης.

Η άνοδος του AfD προκαλεί ήδη ανησυχία ακόμη και στην Bundesbank, με τον πρόεδρό της, Γιόαχιμ Νάγκελ να προειδοποιεί ότι η ενίσχυση της ακροδεξιάς μπορεί να βλάψει πολιτικά την εμπιστοσύνη των επενδυτών. Επίσης, μια πραγματική έξοδος από το ευρώ θα πρόσθετε έναν ακόμη, πολύ μεγαλύτερο κίνδυνο: ένα νέο μάρκο θα μπορούσε να ανατιμηθεί σημαντικά, κάνοντας ακριβότερα τα γερμανικά προϊόντα στο εξωτερικό και πλήττοντας την ανταγωνιστικότητα μιας οικονομίας που βασίζεται σε μεγάλο βαθμό στις εξαγωγές.

Και οι συνέπειες δεν θα σταματούσαν στη Γερμανία. Η επιστροφή του μάρκου θα μπορούσε να προκαλέσει μαζικές μετακινήσεις κεφαλαίων πριν ακόμη πραγματοποιηθεί. Το ευρώ χωρίς τη μεγαλύτερη οικονομία του θα δεχόταν ισχυρές πιέσεις και οι αγορές θα άρχιζαν να κάνουν την πιο επικίνδυνη ερώτηση που μπορεί να γίνει για ένα κοινό νόμισμα:

Ποιος φεύγει μετά;

Και τότε χώρες με υψηλό χρέος, όπως η Ελλάδα και η Ιταλία, θα μπορούσαν να βρεθούν ξανά αντιμέτωπες με αύξηση του κόστους δανεισμού, πιέσεις στα ομόλογα και μια νέα κρίση εμπιστοσύνης — χωρίς αυτή τη φορά να έχουν κάνει απολύτως τίποτα για να την προκαλέσουν.

Εδώ βρίσκεται και η υπέροχη ιστορική ειρωνεία.

Το 2015 η Ελλάδα παρουσιαζόταν περίπου ως ο προβληματικός συγγενής που απειλούσε να τινάξει στον αέρα το ευρωπαϊκό σπίτι. Η Γερμανία ήταν ο αυστηρός ενήλικας που μας εξηγούσε τους κανόνες.

Καταθέσεις. ΑΤΜ. Δραχμή. Grexit. Καταστροφή.

Ο ΣΥΡΙΖΑ θα μας έβγαζε από το ευρώ. Ο Τσίπρας θα κατέστρεφε την ευρωπαϊκή μας πορεία. Οι «δραχμιστές» παραμόνευαν.

Και τελικά μπορεί να μη μας βγάλουν από το ευρώ οι «αριστεροί τυχοδιώκτες» και ο Τσίπρας.

Μπορεί να ξυπνήσουμε μια μέρα και να ανακαλύψουμε ότι από το ευρώ αποφάσισαν να φύγουν εκείνοι που κάποτε μας κουνούσαν το δάχτυλο για να μείνουμε.

Λήδα Καφετζή

Γιατί το happy end δεν είναι πάντα το σωστό τέλος μιας ιστορίας. Η περίπτωση του Απέραντου Γαλάζιου.

Υπήρχε κάποτε μια εποχή που ο κινηματογράφος είχε μια σχεδόν ιερή υποχρέωση απέναντι στον θεατή: να τον στείλει σπίτι του ήσυχο.

Το αγόρι θα έβρισκε το κορίτσι. Ο δολοφόνος θα συλλαμβανόταν. Ο καλός θα δικαιωνόταν. Ο σκύλος —εκτός αν ο σεναριογράφος ήταν πραγματικά σαδιστής— θα επιβίωνε. Και κάπου στα τελευταία τρία λεπτά, η μουσική θα γινόταν αρκετά δραματική ώστε να καταλάβουμε ότι όλα μπήκαν επιτέλους στη θέση τους.

Το happy end δεν ήταν απλώς ένας εύκολος τρόπος να τελειώσεις μια ιστορία. Πρόσφερε κάθαρση. Μετά από δύο ώρες αγωνίας, φόβου, εμποδίων και δακρύων, ερχόταν η ανταμοιβή. Κυρίως όμως πρόσφερε κάτι που η πραγματική ζωή έχει την ενοχλητική συνήθεια να αρνείται: την αίσθηση ότι ο κόσμος έχει κάποιο νόημα και ότι, όσο στραβά κι αν πήγαν τα πράγματα, στο τέλος υπάρχει μια τάξη που μπορεί να αποκατασταθεί.

Και φυσικά επιβεβαίωνε τις αξίες της εποχής του.

Στο κλασικό Χόλυγουντ, για παράδειγμα, η ευτυχία είχε συχνά πολύ συγκεκριμένες προδιαγραφές. Έρωτας, γάμος, οικογένεια, κοινωνική αποκατάσταση, επαγγελματική επιτυχία. Στον κλασικό ελληνικό κινηματογράφο τα πράγματα ήταν ακόμη πιο απλά: αν υπήρχαν δύο ελεύθεροι πρωταγωνιστές στην αρχή της ταινίας, υπήρχαν σοβαρές πιθανότητες μέχρι να πέσει το «ΤΕΛΟΣ» να έχει βρεθεί παπάς, κουμπάρος και νυφικό. Ο γάμος δεν ήταν απλώς ένα πιθανό ευτυχές τέλος. Ήταν σχεδόν σημείο στίξης.

Το happy end λειτουργούσε ως παρηγοριά, ως εκπλήρωση επιθυμίας, ως απόδραση. Και δεν είναι καθόλου αμελητέο αυτό. Σε περιόδους πολέμου, οικονομικής κρίσης ή κοινωνικής ανασφάλειας, ένας κόσμος στον οποίο στο τέλος όλα διορθώνονται μπορεί να είναι εξαιρετικά ανακουφιστικός.

Μόνο που κάποια στιγμή ο θεατής άρχισε να γίνεται δύστροπος. Δεν του αρκούσε πια να του πουν ότι όλα πήγαν καλά.

Χαρακτηριστικό είναι το περίφημο παράδειγμα του Απέραντου Γαλάζιου του Λικ Μπεσόν. Στην ευρωπαϊκή εκδοχή, ο Ζακ Μαγιόλ επιλέγει τελικά τον βυθό, ακολουθώντας το δελφίνι μέσα στο σκοτάδι. Ένα τέλος παράξενο, ποιητικό, μελαγχολικό και απολύτως συνεπές με έναν άνθρωπο που σε ολόκληρη την ταινία μοιάζει να ανήκει περισσότερο στη θάλασσα παρά στην ξηρά.

Και ακριβώς γι' αυτό το τέλος παραμένει ανοιχτό σε μια πολύ πιο σκοτεινή ανάγνωση. Ο Ζακ δεν «πηγαίνει απλώς με τα δελφίνια». Μπορεί να απορρίπτει οριστικά τον πραγματικό κόσμο, έναν κόσμο στον οποίο ποτέ δεν κατάφερε πραγματικά να ανήκει. Μπορεί η κατάδυσή του να είναι μια έμμεση αυτοκτονία ή αντίθετα, η μοναδική δυνατή επιστροφή στο μέρος που ο ίδιος αισθάνεται ως σπίτι του. Η ταινία δεν μας δίνει απάντηση.

Για την αμερικανική κυκλοφορία, όμως, δημιουργήθηκε διαφορετικό τέλος, στο οποίο ο Ζακ επιστρέφει στην επιφάνεια. Και μαζί του επιστρέφει στην επιφάνεια και ο θεατής, προτού προλάβει να αναρωτηθεί για όλα τα δυσάρεστα πράγματα που άφηνε ανοιχτά το αρχικό τέλος. Η αμφισημία εξαφανίζεται. Δεν χρειάζεται πια να αποφασίσουμε αν είδαμε λύτρωση, φυγή ή αυτοκαταστροφή. Ο ήρωας σώθηκε. Μπορούμε να ανάψουμε τα φώτα.

Και κάπως έτσι φαίνεται σχεδόν εργαστηριακά τι σημαίνει happy end όταν επιβάλλεται απ' έξω. Δεν είναι πλέον η κατάληξη της ιστορίας. Είναι ένα σωσίβιο που της πετάει η βιομηχανία την τελευταία στιγμή.

Μόνο που ο σημερινός θεατής δεν θέλει πάντα να σωθεί ο Ζακ. 

Και, κυρίως, δεν θέλει να σωθεί επειδή κάποιος σε ένα γραφείο αποφάσισε ότι θα στενοχωρηθεί αν δεν σωθεί.

Από την κάθαρση στην καχυποψία

Κάποτε το happy end ήταν σχεδόν υπόσχεση. Σήμερα, όταν είναι υπερβολικά τακτοποιημένο, μπορεί να μοιάζει περισσότερο με υπεκφυγή. Όχι επειδή πάψαμε να θέλουμε ευτυχισμένες καταλήξεις, αλλά επειδή αρχίσαμε να υποψιαζόμαστε τις ιστορίες που λύνουν μέσα σε πέντε λεπτά όσα οι ίδιες πέρασαν δύο ώρες παρουσιάζοντας ως άλυτα.

Έχουμε δει πάρα πολλές ιστορίες. Ξέρουμε το κόλπο.

Η οικογένεια που πέρασε ολόκληρη την ταινία διαλυμένη ανακαλύπτει ξαφνικά, γύρω από ένα τραπέζι, ότι κατά βάθος αγαπιούνται. Ο αντικοινωνικός ήρωας που δεν έχει αλλάξει ούτε χιλιοστό επί δύο ώρες κάνει μια συγκινητική ομιλία και θεραπεύεται. Μια κοινωνική σύγκρουση που παρουσιάστηκε ως βαθιά και δομική λύνεται επειδή ένας άνθρωπος έκανε το σωστό. Και ο χαρακτήρας που κυνηγούσε επί ενενήντα λεπτά την επιτυχία συνειδητοποιεί στα τελευταία πέντε ότι αυτό που είχε πραγματικά σημασία ήταν οι άνθρωποι γύρω του. 

Ο κινηματογραφικά έμπειρος θεατής αναγνωρίζει πλέον τον μηχανισμό. Και τη στιγμή που βλέπεις τα γρανάζια πίσω από το μαγικό κόλπο, η συγκίνηση κινδυνεύει να γίνει χειραγώγηση.

Γι' αυτό και οι πιο σημαντικές σύγχρονες ιστορίες αρνούνται να παίξουν αυτό το παιχνίδι. Στα Παράσιτα (Parasite) του Μπονγκ Τζουν-χο, το υποτιθέμενο happy end μάς παρουσιάζεται μόνο ως μια μακρινή, σχεδόν ανέφικτη φαντασίωση του πρωταγωνιστή, προτού η κάμερα μας επιστρέψει στην ωμή πραγματικότητα ενός παγωμένου ημιυπογείου. Η ταινία σε αφήνει με μια γροθιά στο στομάχι, ακριβώς επειδή αρνείται να εξαργυρώσει την αγωνία σου με μια εύκολη λύτρωση.

Υπάρχει όμως και κάτι βαθύτερο. Έχει αλλάξει η σχέση μας με την ίδια την πραγματικότητα. Γνωρίζουμε πολύ καλά ότι οι κακοί δεν συλλαμβάνονται πάντοτε στο τέλος. Οι καλοί δεν ανταμείβονται επειδή υπήρξαν καλοί. Οι μεγάλοι έρωτες μπορεί να τελειώσουν για ηλίθιους λόγους. Οι άνθρωποι πεθαίνουν χωρίς να έχουν προλάβει να συμφιλιωθούν. Κάποιες ερωτήσεις δεν απαντώνται ποτέ.

Η ζωή, δυστυχώς, δεν έχει σεναριογράφο να μαζεύει τις εκκρεμότητες στο τελευταίο δεκάλεπτο.

Γι' αυτό και ένα ανοιχτό, αμφίσημο ή ακόμη και τραγικό τέλος μπορεί σήμερα να μας φαίνεται περισσότερο αληθινό από ένα ευτυχισμένο.

Όχι επειδή γίναμε όλοι καταθλιπτικοί.

Αλλά επειδή γίναμε πιο καχύποπτοι απέναντι στην παρηγοριά.

Δεν θέλω να τελειώσει καλά. Θέλω να τελειώσει σωστά.

Και κάπου εδώ βρίσκεται ίσως η μεγαλύτερη αλλαγή.

Το «ικανοποιητικό τέλος» δεν είναι πλέον συνώνυμο του «ευτυχισμένου τέλους».

Μπορούμε να βγούμε από μια αίθουσα συντετριμμένοι και να πούμε: «Τι καταπληκτικό τέλος».

Παράλογο; 

Καθόλου.

Δεν χαιρόμαστε επειδή πέθανε ο ήρωας, επειδή διαλύθηκε το ζευγάρι ή επειδή το τέρας κέρδισε. Χαιρόμαστε επειδή η ταινία δεν πρόδωσε τον εαυτό της για να μας χαϊδέψει το κεφάλι.

Ένα κακό τέλος μπορεί να είναι βαθιά ικανοποιητικό όταν είναι το αναπόφευκτο αποτέλεσμα όσων έχουμε παρακολουθήσει. Και ένα happy end μπορεί να είναι εξοργιστικό όταν μοιάζει κολλημένο πάνω στην ιστορία σαν χαμογελαστό αυτοκόλλητο σε πιστοποιητικό θανάτου. Το ίδιο συμβαίνει και με τα ανοιχτά τέλη.

Ο παλιός κινηματογράφος συχνά μας έλεγε τι συνέβη. Ο σύγχρονος κινηματογράφος είναι πολύ περισσότερο διατεθειμένος να μας ρωτήσει τι πιστεύουμε ότι συνέβη. Και τότε συμβαίνει κάτι παράξενο: η ταινία τελειώνει στην οθόνη αλλά συνεχίζεται μέσα στο κεφάλι μας. Συζητάμε. Διαφωνούμε. Ψάχνουμε λεπτομέρειες. Ξαναβλέπουμε μια σκηνή. Δέκα χρόνια αργότερα εξακολουθούμε να αναρωτιόμαστε τι ακριβώς σήμαινε εκείνο το τελευταίο βλέμμα.

Το happy end κλείνει συχνά την πόρτα.

Το αμφίσημο τέλος την αφήνει μισάνοιχτη.

Και ζήσαν αυτοί καλά;

Ίσως λοιπόν το happy end να μην πέθανε. Και μάλλον δεν χρειάζεται να πεθάνει. Όταν προκύπτει οργανικά από μια ιστορία, εξακολουθεί να μπορεί να είναι υπέροχο. Η αισιοδοξία δεν είναι ούτε αφέλεια ούτε καλλιτεχνικό ελάττωμα. Το πρόβλημα αρχίζει όταν η ευτυχία γίνεται υποχρεωτική. Γιατί τότε το happy end παύει να είναι τέλος και γίνεται υπηρεσία εξυπηρέτησης πελατών.

«Λυπούμαστε για την ταλαιπωρία που σας προκάλεσαν οι προηγούμενες δύο ώρες. Σας επιστρέφουμε τον ήρωα ζωντανό και σας προσφέρουμε δωρεάν έναν γάμο.»

Ίσως τελικά ο σύγχρονος θεατής να μην έγινε πιο κυνικός. Ίσως απλώς μεγάλωσε.

Και όπως κάποια στιγμή σταματάμε να απαιτούμε από τα παραμύθια να μας διαβεβαιώνουν ότι οι καλοί θα ζήσουν καλά κι εμείς καλύτερα, έτσι σταματήσαμε να απαιτούμε από τον κινηματογράφο να μας προστατεύει από το δυσάρεστο.

Δεν ζητάμε πλέον απαραίτητα να βγει ο Ζακ από τη θάλασσα. Αν όλη η ιστορία μάς έχει δείξει ότι εκεί ανήκει, ίσως προτιμούμε να τον αφήσουμε να ακολουθήσει το δελφίνι.

Γιατί κάπου στην πορεία αλλάξαμε κι εμείς ως θεατές.

Και από το «θέλω η ιστορία να τελειώσει καλά» περάσαμε στο πολύ πιο απαιτητικό:

«Θέλω η ιστορία να τελειώσει σωστά».

Ποιος ταΐζει το τέρας που λέγεται Κασιδιάρης;

 

Ο Ηλίας Κασιδιάρης βγήκε από τη φυλακή και ανακοίνωσε ότι επιστρέφει στην «πρώτη γραμμή».

Σοκ.

Περίπου όσο σοκαριστικό θα ήταν να αποφυλακιστεί ο Πάμπλο Εσκομπάρ- αν ζούσε- και να ανακοινώσει ότι σκέφτεται να ξανασχοληθεί με το εμπόριο κοκαΐνης.

Το ενδιαφέρον δεν είναι ότι ο Κασιδιάρης νομίζει πως επιστρέφει στην πολιτική. Πολιτικός άλλωστε δεν υπήρξε ποτέ. Τραμπούκος με βουλευτική ταυτότητα ήταν. Το ότι εξελέγη στη Βουλή δεν τον έκανε πολιτικό, όπως μια άσπρη μπλούζα δεν σε κάνει γιατρό.

Το ενδιαφέρον είναι ότι το ελληνικό κράτος, για κάποιον περίεργο λόγο, αντιμετώπισε τελικά τη Χρυσή Αυγή ως εγκληματική και όχι ως τρομοκρατική οργάνωση.

Δεν είμαι νομικός. Αλλά όταν μια οργανωμένη ομάδα ασκεί συστηματική βία με σαφές ιδεολογικό υπόβαθρο, επιλέγει ως στόχους μετανάστες και πολιτικούς αντιπάλους, επιχειρεί μέσω της βίας να τρομοκρατήσει κομμάτια του πληθυσμού και επιδιώκει την ανατροπή της υπάρχουσας πολιτικής τάξης πραγμάτων, δυσκολεύομαι να καταλάβω τι ακριβώς της λείπει για να τη χαρακτηρίσουμε τρομοκρατική.

Καμιά μολότοφ; Κανένα αμπέχονο; Το σωστό soundtrack;

Αλλά ας αφήσουμε τους νομικούς να προβληματιστούν επ' αυτού του ζητήματος.

Γιατί το πραγματικό πρόβλημα δεν είναι ο Κασιδιάρης.

Είναι ότι υπάρχει κόσμος που θέλει να τον ψηφίσει.

Τον Κασιδιάρη τον ξέρουμε. Δεν μας ήρθε σε κλειστό κουτί από το Temu και τώρα ψάχνουμε τις οδηγίες χρήσης.

Ξέρουμε τη Χρυσή Αυγή. Ξέρουμε τι έκανε η Χρυσή Αυγή στον Παύλο Φύσσα. Ξέρουμε για τις επιθέσεις, για τα τάγματα εφόδου. Ξέρουμε για τη δίκη και τις καταδίκες.

Η δικαιολογία «δεν ήξερα» έχει λήξει προ πολλού.

Κι όμως υπάρχει ακόμη πελατεία.

Και μας αρέσει να πιστεύουμε ότι αυτή η πελατεία εξαπατήθηκε.

Παρασύρθηκε.

Αγανάκτησε.

Δεν κατάλαβε.

Σαν τη μάνα που βρίσκει μισό κιλό χασίς στο δωμάτιο του κανακάρη της και αποφασίζει ότι τον παρέσυραν οι κακές παρέες.

Μήπως κάποια στιγμή πρέπει να δεχτούμε το πολύ πιο δυσάρεστο;

Ότι κάποιοι ξέρουν μια χαρά τι ψηφίζουν.

Κάποιοι θέλουν πράγματι τον «σκληρό». Τον άντρα, τον πολλά βαρύ, που «θα βάλει τάξη». Εκείνον που δεν αναλώνεται με δικαιώματα, θεσμούς και άλλες τέτοιες ενοχλητικές λεπτομέρειες της δημοκρατίας.

Χτυπάει το χέρι στο τραπέζι; Ηγέτης.

Φωνάζει; Αρχηγός.

Προσβάλλει; Αυθεντικός.

Απειλεί; «Έχει αρχίδια».

Κάποιοι αγαπούν πολύ την πυγμή.

Ιδίως όταν το χέρι της πυγμής πέφτει στο κεφάλι κάποιου άλλου.

Και εδώ βρίσκεται το πραγματικά ενδιαφέρον ερώτημα.

Έστω ότι βρίσκουμε τον τρόπο να μπλοκάρουμε ξανά τον Κασιδιάρη.

Οι ψηφοφόροι του πού πάνε;

Γιατί δεν εξαϋλώνονται. Δεν ξυπνούν την επόμενη ημέρα φιλελεύθεροι δημοκράτες επειδή το κόμμα που ήθελαν δεν έχει πια ψηφοδέλτιο.

Ψάχνουν για άλλη πολιτική στέγη.

Τι είναι, λοιπόν, το φαινόμενο Λατινοπούλου;

Ποιοι είναι οι ψηφοφόροι του Βελόπουλου;

Πόσοι είναι πρώην χρυσαυγίτες; Πόσοι είναι παραδοσιακοί δεξιοί που μετακινήθηκαν δεξιότερα; Πόσοι δεν αυτοπροσδιορίστηκαν ποτέ ως ακροδεξιοί, αλλά αναγνωρίζουν τον εαυτό τους σε ένα πολιτικό κοκτέιλ εθνικισμού, ξενοφοβίας, πατρίς-θρησκεία-οικογένεια και μιας γενναίας δόσης «να τελειώνουμε επιτέλους με την πολιτική ορθότητα»;

Και υπάρχει και το ακόμη πιο άβολο ερώτημα.

Πόσοι δεν χρειάζεται καν να φύγουν από τη Νέα Δημοκρατία;

Γιατί η Νέα Δημοκρατία δεν είναι Χρυσή Αυγή και κάθε δεξιός ψηφοφόρος δεν είναι φασίστας. Θα ήταν τόσο ανόητο όσο και βολικό να βαφτίζουμε φασίστα όποιον βρίσκεται δεξιότερα από εμάς.

Αλλά πόσοι από εκείνους που κάποτε έβρισκαν πολιτική έκφραση στη Χρυσή Αυγή μπορούν σήμερα να αναγνωρίσουν κομμάτια της δικής τους πολιτικής γλώσσας στη Νέα Δημοκρατία του τσεκουροφόρου Βορίδη, του υιού του χουντολάγνου  ρατσιστή Πλεύρη, του μονίμως κομμουνιστοφάγου Άδωνι Γεωργιάδη και του Μαρινάκη που ευχαρίστως θα σκότωνε με τα ίδια του τα χέρια τον Τσίπρα αν ήμασταν στον εμφύλιο;

Εκεί τα σύνορα γίνονται πιο θολά. Κάπου ανάμεσα στη συντηρητική Δεξιά και σε μια ακροδεξιά ρητορική που έμαθε να φοράει κοστούμι, να χαμηλώνει τον τόνο της φωνής και να χωράει πολύ πιο άνετα σε ένα τηλεοπτικό πάνελ.

Γιατί μπορείς να αποκλείσεις τον Κασιδιάρη.

Μπορείς να αποκλείσεις ένα κόμμα.

Μπορείς να βάλεις στη φυλακή έναν άνθρωπο που καταδικάστηκε.

Αλλά δεν μπορείς να αποκλείσεις τον ψηφοφόρο.

Και γι' αυτό ακριβώς το πρόβλημα είναι πολύ δυσκολότερο.

Τα κόμματα διαλύονται, μετονομάζονται, επανιδρύονται, αλλάζουν λογότυπο, παρουσιάζουν νέα πρόσωπα και μαθαίνουν να λένε περίπου τα ίδια πράγματα με άλλο τρόπο.

Η ζήτηση όμως παραμένει.

Και όσο υπάρχει ένας σημαντικός αριθμός ανθρώπων που αναζητά τον επόμενο «σκληρό» που θα καθαρίσει τον τόπο από εκείνους που θεωρεί ανεπιθύμητους, το αν ο Κασιδιάρης προσωπικά θα βρίσκεται στο επόμενο ψηφοδέλτιο είναι σχεδόν δευτερεύον.

Γιατί το πρόβλημα με τα πολιτικά τέρατα είναι ότι κοιτάμε συνέχεια το τέρας.

Και σχεδόν ποτέ εκείνον που το ταΐζει.

Ο Κασιδιάρης μπορεί να επιστρέψει ή να μην επιστρέψει.

Αν δεν είναι αυτός, θα βρεθεί άλλος.

Το κρίσιμο ερώτημα δεν είναι μόνο ποιος βρίσκεται πάνω στο ψηφοδέλτιο.

Είναι ποιος βρίσκεται από την άλλη πλευρά του παραβάν.

Και τι ακριβώς ψάχνει να βρει εκεί μέσα.

Δουλειές υπάρχουν, κύριε Μαρινάκη. Ειδικά στη σεξεργασία!!!

 

Ο Παύλος Μαρινάκης θεωρεί ότι το επίδομα ανεργίας δεν πρέπει να διαρκεί περισσότερο από δύο μήνες. Διότι, όπως μας εξήγησε, «δεν υπάρχει άνθρωπος που να θέλει να βρει δουλειά και να μη βρίσκει».

Ωραία.

Δουλειές υπάρχουν.

Τι δουλειές όμως;

Γιατί κάπου έχουμε αρχίσει να αντιμετωπίζουμε τον άνεργο περίπου σαν αδέσποτο που ταΐζει το κράτος. Του πετάει κάθε μήνα ένα ξεροκόμματο και εκείνος, αντί να φιλήσει το χέρι που τον ταΐζει, έχει και την απαίτηση να συνεχίσει να το παίρνει.

Μόνο που το επίδομα ανεργίας δεν είναι φιλανθρωπία.

Ο εργαζόμενος ασφαλίζεται και καταβάλλονται εισφορές ακριβώς για να υπάρχει προστασία όταν χάσει τη δουλειά του. Όπως δεν σε αποκαλούμε «επιδοματία» όταν η ασφαλιστική πληρώνει το τρακαρισμένο αυτοκίνητό σου, έτσι δεν σου κάνει χάρη κάποιος όταν ενεργοποιείται η προστασία για την οποία ασφαλιζόσουν όσο εργαζόσουν.

Και το επίδομα δεν προστατεύει μόνο τον άνεργο.

Προστατεύει και την πραγματική οικονομία.

Γιατί ο άνθρωπος που απολύθηκε πρέπει την επόμενη μέρα να συνεχίσει να αγοράζει ψωμί, γάλα, βενζίνη, φάρμακα. Να πληρώνει ρεύμα και νοίκι. Αν αύριο χάσουν τη δουλειά τους χίλιοι άνθρωποι μιας πόλης και μηδενιστεί απότομα το εισόδημά τους, το πρόβλημα θα πάψει πολύ γρήγορα να αφορά μόνο τους χίλιους.

Θα αφορά και τον μανάβη και τον περιπτερά και τον χασάπη.

Αυτό ακριβώς κάνει το επίδομα ανεργίας: λειτουργεί ως εξομαλυντής της κατανάλωσης. Δεν αφήνει μια απώλεια εργασίας να μετατραπεί ακαριαία σε μικρό οικονομικό κρατήρα γύρω από κάθε άνεργο.

Υπάρχει όμως και κάτι ακόμη.

Το επίδομα αγοράζει χρόνο.

Χρόνο για να μη χρειαστεί ένας λογιστής με δεκαπέντε χρόνια εμπειρίας να δεχτεί την πρώτη άσχετη δουλειά που θα βρεθεί μπροστά του επειδή σε δέκα μέρες λήγει το νοίκι.

Και κάπου εδώ επιστρέφουμε στο περίφημο:

«Μα δουλειές υπάρχουν».

Βεβαίως.

Αύριο μπορεί ένα απολύτως νόμιμο μπουρδέλο να αναζητά εργαζόμενες.

Τι θα κάνει η ΔΥΠΑ;

Θα στείλει μήνυμα σε μια άνεργη γυναίκα;

«Βρέθηκε θέση σεξεργάτριας. Δεν τη θέλετε; Τότε προφανώς δεν θέλετε πραγματικά να εργαστείτε».

Ακραίο παράδειγμα;

Εννοείται.

Γι' αυτό ακριβώς είναι χρήσιμο.

Γιατί αποδεικνύει ότι ούτε εμείς οι ίδιοι πιστεύουμε πραγματικά πως οποιαδήποτε δουλειά είναι κατάλληλη για οποιονδήποτε άνθρωπο.

Υπάρχουν προσόντα. Εμπειρία. Ηλικία. Τόπος κατοικίας. Οικογενειακές υποχρεώσεις. Μισθός. Ωράριο. Σωματικές δυνατότητες. Και, ναι, υπάρχουν προσωπικά όρια και επιθυμίες.

Ο άνθρωπος δεν είναι βίδα να τον ξεβιδώσεις από μια θέση και να τον βιδώσεις στην πρώτη τρύπα που περίσσεψε.

Και αυτό δεν είναι μόνο ζήτημα ανθρωπισμού. Είναι και ζήτημα παραγωγικότητας.

Τι εργαζόμενο φτιάχνεις όταν ένας άνθρωπος βρίσκεται τουλάχιστον οκτώ ώρες την ημέρα εγκλωβισμένος σε μια δουλειά που απεχθάνεται, για την οποία δεν έχει ενδιαφέρον ή στην οποία δεν αξιοποιεί τίποτε από όσα ξέρει;

Έναν παραγωγικό εργαζόμενο;

Ή έναν άνθρωπο θυμωμένο, απογοητευμένο, εξαντλημένο, που κάνει τα απολύτως απαραίτητα και κοιτάζει το ρολόι μέχρι να φύγει;

Η σωστή αντιστοίχιση ανθρώπου και θέσης εργασίας δεν συμφέρει μόνο τον εργαζόμενο. Συμφέρει και την επιχείρηση που αποκτά κάποιον κατάλληλο για τη δουλειά και, τελικά, ολόκληρη την οικονομία.

Αλλά υπάρχει και κάτι που δεν χωράει τόσο εύκολα στα οικονομικά κιτάπια.

Τι κοινωνία φτιάχνεις από ανθρώπους μονίμως δυστυχισμένους;

Κοιτάξτε λίγο γύρω σας. Τον θυμό στους δρόμους, την επιθετικότητα στα social media, την τοξικότητα στις καθημερινές σχέσεις. Γυρνάς γύρω σου και βλέπεις ανθρώπους εξαντλημένους, απογοητευμένους, που σταματάνε να ονειρεύονται γύρω στις 20 του μήνα.

Και τώρα φανταστείτε αυτούς τους ανθρώπους να τους στριμώξουμε λίγο ακόμη.

Να τους πούμε ότι αν χάσουν τη δουλειά τους έχουν δύο μήνες να βρουν οτιδήποτε. Όχι κάτι που ταιριάζει στις γνώσεις και στις δυνατότητές τους. Όχι κάτι που θα τους επιτρέπει να ζουν αξιοπρεπώς.

Οτιδήποτε.

Ο δυστυχισμένος εργαζόμενος δεν αφήνει τη δυστυχία του στο συρτάρι του γραφείου όταν σχολάει. Την κουβαλάει στο σπίτι του, στις σχέσεις του, στα παιδιά του, στον τρόπο που συμπεριφέρεται στον διπλανό του.

Και ο άνθρωπος που χάνει εντελώς το έδαφος κάτω από τα πόδια του δεν εξαφανίζεται. Η φτώχεια και η περιθωριοποίηση έχουν κι αυτές τον δικό τους λογαριασμό: αστεγία, προβλήματα υγείας, κοινωνική απομόνωση και, κάποιες φορές, παραβατικότητα.

Και τότε το κράτος θα πληρώσει ξανά.

Ίσως και περισσότερο.

Το επίδομα ανεργίας δεν είναι και δεν πρέπει να είναι ισόβια σύνταξη. Πρέπει να υπάρχουν κανόνες, έλεγχοι και ενεργητικές πολιτικές επιστροφής στην εργασία.

Αλλά ανάμεσα στο «στηρίζω κάποιον μέχρι να ξανασταθεί στα πόδια του» και στο «δύο μήνες πέρασαν, δουλειές υπάρχουν, κόψε τον λαιμό σου» υπάρχει μια ολόκληρη κοινωνική πολιτική.

Και κυρίως υπάρχει μια ολόκληρη αντίληψη για τον άνθρωπο.

Γιατί ο στόχος μιας σοβαρής πολιτικής στρατηγικής δεν μπορεί να είναι απλώς να σβήσει ένα όνομα από τη λίστα των ανέργων.

Είναι να βοηθήσει έναν άνθρωπο να επιστρέψει σε μια δουλειά στην οποία μπορεί να ζήσει, να σταθεί και να αποδώσει.

Αλλιώς δεν καταπολεμάς την ανεργία.

Απλώς ξεφορτώνεσαι τον άνεργο.

Σκάσε ελεύθερα.

Η ελευθερία του λόγου είναι υπέροχη. Αρκεί να μη μιλάς.

Στις 4 Σεπτεμβρίου ο Macklemore ανεβαίνει στη σκηνή του MetLife Stadium, ανοίγοντας συναυλία του Ed Sheeran, και λέει δύο λέξεις.

Free Palestine.

Όχι «θάνατος στους Εβραίους». Όχι «ζήτω η Hamas». Όχι κάτι που χρειάζεται τρεις νομικούς, δύο γλωσσολόγους κι έναν σημειολόγο για να αποφασίσουν αν αποτελεί υποκίνηση μίσους.

Free Palestine. Και αγάπη, ειρήνη, ελευθερία και αλληλεγγύη.

Κακές, πολύ κακές λέξεις από ότι τελικά φαίνεται. 

Γιατί την επόμενη μέρα χρειάστηκε να διευκρινίζει τα αυτονόητα, ότι δηλαδή η κριτική του στο Ισραήλ δεν αποτελεί κριτική στους Εβραίους.

Τσάμπα την έκανε την διευκρίνιση όμως, γιατί λίγες ημέρες αργότερα, ο Macklemore βρέθηκε εκτός περιοδείας.

Η απομάκρυνσή του δεν ήταν, όπως αρχικά παρουσιάστηκε, προσωπική απόφαση του Sheeran. Σύμφωνα με τον ίδιο τον Ed Sheeran και την εταιρεία παραγωγής, διαφημιζόμενοι, χορηγοί και ιδιοκτήτες σταδίων αρνήθηκαν να στηρίξουν και να φιλοξενήσουν συναυλίες στις οποίες θα συμμετείχε ο Macklemore. Είχε προηγηθεί βέβαια μια ολόκληρη εκστρατεία για την απομάκρυνσή του, αντιδράσεις, πιέσεις, απαιτήσεις και διαδικτυακά petitions.

Και ο Macklemore βγαίνει μετά από όλα αυτά και τους αποστομώνει, τους παίρνει τη χαρά μέσα από τα χέρια, απαντώντας περίπου όπως θα ήθελε κανείς να απαντήσει όταν του παρουσιάζουν την εκδικητική τιμωρία ως σωφρονισμό:

«Αν το να πω Free Palestine μου κόστισε το να μην επιστρέψω στη σκηνή, τότε ήταν η πιο επιτυχημένη περιοδεία της καριέρας μου».

Και κάπου εδώ η συζήτηση γίνεται για μένα πολύ πιο ενδιαφέρουσα από το αν συμφωνεί κανείς με τον Macklemore ή το Παλαιστινιακό πρόβλημα.

Γιατί εδώ δεν συζητάμε πλέον μόνο αν πρέπει να απελευθερωθεί η Παλαιστίνη από τις ισραηλινές δυνάμεις κατοχής.

Συζητάμε πόσο κοστίζει η ελευθερία του λόγου όταν ο λόγος παύει να είναι διακοσμητική κούκλα στη βιτρίνα του θεάματος.

Όλοι αγαπάμε την ελευθερία της έκφρασης. Είναι υπέροχη. Σαν τα ανθρώπινα δικαιώματα, την παγκόσμια ειρήνη και τα κουταβάκια. Μέχρι να εκφραστεί κάποιος και να πει κάτι που μας ενοχλεί.

Εκεί αρχίζουν τα δύσκολα.

Πάρτε για παράδειγμα την ποπ τραγουδίστρια Pink. 

Η Pink αντέδρασε στον Macklemore, υποστηρίζοντας μεταξύ άλλων ότι ο κόσμος δεν είχε πάει στη συναυλία για να ακούσει πολιτική, υποστήριξε την απομάκρυνσή του και έπαθε ένα μικρό παραλήρημα μίσους. 

Προσωπικά θεωρώ όσα είπε κατάπτυστα.

Αλλά αυτό είναι το εύκολο κομμάτι.

Το δύσκολο αρχίζει μετά.

Τι κάνω λοιπόν;

Δεν αγοράζω ποτέ ξανά εισιτήριο της Pink;

Δικαίωμά μου.

Λέω στους φίλους μου να μην αγοράσουν;

Μάλλον πάλι δικαίωμά μου.

Φτιάχνω καμπάνια;

Πιέζω τους διοργανωτές;

Απαιτώ να μην εμφανίζεται σε φεστιβάλ;

Να ακυρωθεί η περιοδεία της;

Να μην ξαναβρεί δουλειά μέχρι να ζητήσει συγγνώμη, να μετανοήσει, να αυτομαστιγωθεί δημοσίως και να περάσει τις εξετάσεις πολιτικής ορθότητας του Σεπτεμβρίου;

Πού ακριβώς αλλάζει το πράγμα;

Το μποϊκοτάζ ήταν και είναι ένα απολύτως πραγματικό και ιστορικά αποτελεσματικό εργαλείο πολιτικής αντίστασης. Δεν αγοράζω. Δεν συμμετέχω. Δεν συνεργάζομαι. Αποσύρω την εργασία, την παρουσία, την κατανάλωσή μου.

Και, ναι, κάπου στο υπόγειο υπάρχει πάντοτε και το χρήμα. Όχι επειδή όλα είναι χρήμα. Αλλά επειδή το χρήμα έχει μια χαριτωμένη ιδιότητα που δεν έχουν οι ηθικές διακηρύξεις: τσούζει και μετριέται.

Χίλια θυμωμένα posts είναι θόρυβος. Χίλια απούλητα εισιτήρια είναι Excel.

Αλλά πού τελειώνει το boycott και πού αρχίζει το cancel;

Και σε ποιο σημείο το cancel μετατρέπεται σε καφρίλα, στοχοποίηση και κυνήγι μαγισσών;

Αν εγώ αρνηθώ να σε ακούσω, ασκώ την ελευθερία μου.

Αν προσπαθήσω να εξασφαλίσω ότι κανείς δεν θα μπορεί να σε ακούσει τι ακριβώς κάνω;

Δεν είναι ρητορικές οι ερωτήσεις. Και δεν είμαι καθόλου σίγουρη ότι υπάρχει ένα όμορφο κόκκινο φωτάκι που ανάβει ακριβώς στο σημείο όπου περνάμε από το ένα στο άλλο.

Μετά την απομάκρυνση του Macklemore συνέβη και κάτι ακόμη. Άλλοι καλλιτέχνες της περιοδείας αποχώρησαν σε ένδειξη διαμαρτυρίας και αλληλεγγύης. Και εδώ έχουμε κάτι διαφορετικό. Δεν τους έδιωξαν. Σηκώθηκαν κι έφυγαν από μόνοι τους. Μιλάμε για μια συλλογική άρνηση συμμετοχής με κάτι σχεδόν απεργιακό μέσα της: αν αυτός δεν μπορεί να βρίσκεται στη σκηνή επειδή είπε αυτές τις δύο λέξεις, εμείς δεν θέλουμε να βρισκόμαστε πάνω της σαν να μη συνέβη τίποτα.

Και ξαφνικά η πίεση αλλάζει κατεύθυνση.

Το φιλοσιωνιστικό λόμπι διαθέτει τεράστια δύναμη επιρροής στη δυτική πολιτική και στη βιομηχανία του θεάματος. Και δεν χρειάζονται μυστικές στοές, κρυφές χειραψίες και ένας κακός του James Bond να χαϊδεύει μια λευκή γάτα για να μιλήσουμε γι' αυτό. Το lobbying δεν είναι συνωμοσία.

Είναι lobbying. Οργανωμένη επιρροή, δημόσιες σχέσεις, πρόσβαση, πίεση, δίκτυα, χρήμα, επικοινωνία. Ολόκληρες βιομηχανίες έχουν χτιστεί ακριβώς γι' αυτό. Και μερικές φορές η επικοινωνιακή διαχείριση γίνεται τόσο άγαρμπη που καταλήγει σχεδόν φάρσα. Όπως στην περίπτωση του John Malkovich.

Ο Malkovich επρόκειτο να εμφανιστεί στο Τελ Αβίβ. Κυκλοφόρησε λοιπόν δήλωση που τον παρουσίαζε να εκφράζει εγγύτητα και αλληλεγγύη προς το ισραηλινό κοινό.

Υπέροχα. Μόνο που υπήρχε ένα τόσο δα μικρό προβληματάκι.

Ο Malkovich δεν την είχε κάνει ποτέ αυτήν την δήλωση.

Του είχαν φορέσει μια πολιτική τοποθέτηση περίπου όπως σου φοράει η θεία σου τη ζακέτα με το στανιό επειδή «έχει ψύχρα έξω» κι ας έχει 30 βαθμούς Κελσίου. Αλλά εδώ δεν μιλάμε για πεντάχρονο. Και μια πολιτική δήλωση δεν είναι ποτέ τόσο αθώα όσο μια ζακετούλα.

Όπως ήταν φυσικό, όχι απλά αντέδρασε, αλλά απέσυρε τη συμμετοχή του από την παράσταση.

Και έτσι μέσα σε λίγες ημέρες έχουμε δύο σχεδόν κατοπτρικές ιστορίες.

Στη μία περίπτωση ένας καλλιτέχνης μιλάει και κάποιοι θα προτιμούσαν να μην είχε μιλήσει.

Στην άλλη ένας καλλιτέχνης δεν μιλάει και κάποιοι αποφασίζουν να μιλήσουν για λογαριασμό του.

Κάπου εκεί βρίσκεται η περίφημη ελευθερία της έκφρασης, η οποία τελευταία μοιάζει λίγο με εκείνα τα οικογενειακά κειμήλια που όλοι δηλώνουμε ότι λατρεύουμε αλλά κανείς δεν θέλει πραγματικά να βλέπει κάθε ημέρα μέσα στο σαλόνι του.

Οπότε το ερώτημα μάλλον δεν είναι αν επιτρέπεται να υπάρχουν συνέπειες στον δημόσιο λόγο. Ούτε το πραγματικό ερώτημα είναι ποιος τελικά έχει δίκιο

Το δύσκολο ερώτημα είναι άλλο:

Πότε η δική μου ελευθερία να αντιδρώ σε αυτά που λες αρχίζει να γίνεται δύναμη να σε εμποδίσω να τα λες;

Και ακόμη δυσκολότερο:

Θα δίναμε την ίδια απάντηση αν αυτός που προσπαθούσαν να φιμώσουν έλεγε κάτι με το οποίο διαφωνούμε εμείς;

Τελικά πόση ελευθερία λόγου αντέχουμε όταν το μικρόφωνο βρίσκεται στα χέρια κάποιου που θεωρούμε ότι έχει άδικο;

Λήδα Καφετζή

Γαστρονομική Ιατρική: Γιατί η Διαιτολογία ήθελε rebranding

Ζούμε σε έναν υπερκαταναλωτικό κόσμο που χρειάζεται διαρκώς καινούργια προϊόντα για να συνεχίζει να υπάρχει.

Όχι απαραιτήτως επειδή τα παλιά αγαθά έπαψαν να λειτουργούν. Ούτε επειδή εμφανίζεται πάντοτε κάποια καινούργια ανθρώπινη ανάγκη. Συχνά συμβαίνει το αντίστροφο, γιατί αυτό επιτάσσει το μάρκετινγκ. Πρώτα δημιουργείται το προϊόν και μετά πρέπει να δημιουργηθεί, να αναδειχθεί ή να επαναπροσδιοριστεί η ανάγκη που θα το καταστήσει απαραίτητο.

Καλώς ήρθατε λοιπόν.... στη Γαστρονομική Ιατρική — Culinary Medicine.

Ο όρος περιγράφει ένα, και καλά, νέο διεπιστημονικό πεδίο που συνδυάζει γνώσεις Ιατρικής, Διατροφής και πρακτικής μαγειρικής, ώστε οι επιστημονικές διατροφικές συστάσεις να μετατρέπονται σε πραγματικά γεύματα που μπορούν να ενταχθούν στην καθημερινότητα ενός ανθρώπου.

Ακούγεται εξαιρετικό.

Το πρόβλημα αρχίζει όταν αναρωτηθείς: ποιο ακριβώς κενό ήρθε να καλύψει;

Γιατί υπάρχει ήδη μια επιστήμη για αυτό. 

Λέγεται Διατροφή και Διαιτολογία.

Η εικόνα που έχουμε για τον διαιτολόγο είναι συχνά τραγικά περιορισμένη: κάποιος που ζυγίζει ανθρώπους και μοιράζει δίαιτες αδυνατίσματος.

Μόνο που η Διαιτολογία είναι επιστήμη υγείας.

Ο διαιτολόγος-διατροφολόγος διδάσκεται, μεταξύ άλλων, Βιολογία, Ανατομία, Φυσιολογία, Βιοχημεία, Παθολογία, Νοσολογία, Χημεία και Τεχνολογία Τροφίμων, Κλινική Διατροφή, σχεδιασμό και μεθόδους παραγωγής γευμάτων.

Και φυσικά δεν ασχολείται μόνο με το αν θα χωρέσουμε στο περσινό τζιν.

Ασχολείται με τη διατροφή παιδιών, εφήβων, εγκύων, ηλικιωμένων και αθλητών, αλλά και με τη διατροφική αντιμετώπιση ασθενών με διαβήτη, νεφροπάθειες, ηπατοπάθειες, καρδιαγγειακά και άλλα νοσήματα. Ασχολείται επίσης με τη διατροφή απολύτως υγιών ανθρώπων.

Με άλλα λόγια, το τρίπτυχο άνθρωπος – νόσος – τροφή δεν περίμενε την Culinary Medicine για να υπάρχει ως επιστημονικό πεδίο.

Και κάπου εδώ μπαίνει το marketing

Στην κλασική θεωρία του marketing μαθαίνουμε τα περίφημα 4 Ps: Product, Price, Place, Promotion.

Και πριν ακόμη αποφασίσουμε πώς θα τιμολογήσουμε, πού θα διαθέσουμε και πώς θα προωθήσουμε κάτι, χρειαζόμαστε το πρώτο P: Product. Προϊόν.

Η ανάπτυξη νέων προϊόντων αποτελεί θεμελιώδη λειτουργία μιας ανταγωνιστικής αγοράς. Και νέο προϊόν δεν σημαίνει υποχρεωτικά ότι κάποιος πήρε ένα παλιό, του άλλαξε το περιτύλιγμα και το όνομα και μας εξαπάτησε. Μπορεί να αποτελεί πραγματικά νέο συνδυασμό υπηρεσιών, διαφορετική εφαρμογή υπάρχουσας γνώσης, βελτίωση ενός προϊόντος ή προσέγγιση ενός νέου κοινού.

Υπό αυτή την έννοια, η Culinary Medicine είναι ένα νέο προϊόν. 

Παίρνει στοιχεία από την Ιατρική, τη Διαιτολογία και τη μαγειρική, τα οργανώνει σε ένα συγκεκριμένο μοντέλο και τα απευθύνει, μεταξύ άλλων, σε γιατρούς που ενδεχομένως δεν έχουν εκπαιδευτεί επαρκώς στην πρακτική εφαρμογή της διατροφής.

Μέχρι εδώ, κανένα πρόβλημα.

Το ενδιαφέρον αρχίζει όταν το νέο προϊόν χρειάζεται να αποκτήσει διακριτή ταυτότητα και αντιληπτή αναγκαιότητα.

Γιατί δύσκολα πουλάς κάτι λέγοντας:

«Θα σας μάθουμε μερικά πράγματα που οι διαιτολόγοι ήδη γνωρίζουν, ώστε να συνεργάζεστε καλύτερα μαζί τους».

Πολύ πιο ελκυστικό είναι:

CULINARY MEDICINE.

Νέος όρος. Νέο πεδίο. Courses. Πιστοποιήσεις. Συνέδρια. Επαγγελματικοί τίτλοι.

Και, κυρίως, Medicine, Ιατρική.

Η ανάγκη ως προϊόν

Αυτό είναι ίσως το πιο ενδιαφέρον χαρακτηριστικό του σύγχρονου marketing. Δεν ανταποκρίνεται απλώς σε ανάγκες. Διαμορφώνει και τον τρόπο με τον οποίο τις αντιλαμβανόμαστε.

Ένα προϊόν χρειάζεται διαφοροποίηση. Χρειάζεται λόγο ύπαρξης. Χρειάζεται να μας πείσει ότι ανάμεσα σε όσα ήδη διαθέτουμε υπάρχει ένα κενό το οποίο πρέπει να καλύψουμε.

Και η Γαστρονομική Ιατρική είναι εξαιρετικό παράδειγμα.

Δεν είναι ακριβώς ψευδοεπιστήμη. Δεν διδάσκει μαγικά βότανα ούτε θεραπεία του καρκίνου με μπρόκολο. Μπορεί μάλιστα να προσφέρει χρήσιμη πρόσθετη εκπαίδευση σε έναν γιατρό.

Αυτό που αμφισβητείται είναι η κατασκευή της καινοτομίας γύρω από αυτήν.

Γιατί αν ένας γιατρός θέλει βαθύτερη γνώση της διατροφής, μπορεί να εκπαιδευτεί στη Διατροφή ή στην Κλινική Διαιτολογία. Και όταν ένας ασθενής χρειάζεται εξατομικευμένη διατροφική παρέμβαση, υπάρχει ήδη ένας επιστήμονας εκπαιδευμένος ακριβώς γι' αυτό: Ο διαιτολόγος-διατροφολόγος.

Η αγορά όμως δεν αγαπά ιδιαίτερα τη φράση «υπάρχει ήδη».

Αγαπά το νέο.

Και όταν το πραγματικά νέο δεν είναι αρκετό, μπορούμε να πάρουμε υπάρχουσες επιστήμες, να τις συνδυάσουμε με διαφορετικό τρόπο, να δημιουργήσουμε γύρω τους ένα καινούργιο προϊόν και στη συνέχεια να δημιουργήσουμε την αντίληψη ότι χωρίς αυτό έλειπε κάτι.

Δεν είναι απαραιτήτως απάτη.

Είναι απλά marketing. 

Είναι ο καπιταλισμός.

Λήδα Καφετζή

Πιστοποιημένο από τον ΕΟΠΠΕΠ Στέλεχος Διατροφής και Διαιτολογίας & B.Sc. in Business Administration, Major in Marketing Management, Deree – The American College of Greece

Skynet και AI: Η Σάρα Κόνορ δεν θα κρατάει οπλοπολυβόλο, αλλά ένα παγούρι νερό

Τι συμβαίνει όταν μια εξαιρετικά ισχυρή τεχνολογία πέφτει πάνω σε ένα οικονομικό σύστημα που δεν γνωρίζει την έννοια «αρκετά»;

Κάποτε φοβόμασταν ότι τα ρομπότ θα πάρουν τις δουλειές των εργατών. Και πράγματι πήραν αρκετές.

Μόνο που η αυτοματοποίηση δεν σταμάτησε στη γραμμή παραγωγής. Η μηχανή που κάποτε αντικαθιστούσε ένα ζευγάρι χέρια, σήμερα αρχίζει να αντικαθιστά και ένα μυαλό.

Ενοχλητική εξέλιξη. Τα χέρια των άλλων ήταν κάπως ευκολότερο να τα θεωρούμε παράπλευρη απώλεια της προόδου.

Και κάπου εδώ η συζήτηση για την Τεχνητή Νοημοσύνη παύει να αφορά το μέλλον.

Πρωτα ηρθε για τη δουλεια μας

Η AI ήδη γράφει κείμενα, φτιάχνει εικόνες, μεταφράζει, σχεδιάζει, προγραμματίζει, κάνει διαγνώσεις. Δεν χρειάζεται να είναι καλύτερη. Αρκεί να είναι αρκετά καλή και ασύγκριτα γρηγορότερη και φθηνότερη.

Γιατί ο καπιταλισμός δεν πληρώνει για την ανθρώπινη δημιουργικότητα από συναισθηματισμό. Πληρώνει όσο τη χρειάζεται.

Αν ένας άνθρωπος με AI μπορεί να κάνει τη δουλειά που χθες έκαναν πέντε, το επάγγελμα δεν χρειάζεται να εξαφανιστεί. Αρκεί να απολυθούν οι τέσσερις.

Και κάπως έτσι η «απελευθέρωση του ανθρώπου από την εργασία» μπορεί να επιτευχθεί πολύ γρηγορότερα απ’ όσο φανταζόμασταν. Κυρίως με την απελευθέρωσή του από τον μισθό.

Αν μια εταιρεία μπορεί να αποκτήσει άρθρο χωρίς αρθρογράφο, εικόνα χωρίς φωτογράφο, σκίτσο χωρίς σκιτσογράφο και μετάφραση χωρίς μεταφραστή, μέσα σε ένα ωμό, άψυχο καπιταλιστικό σύστημα, όπου τα 500 δισεκατομμύρια προσωπικής περιουσίας δεν θεωρούνται αρκετά και ο επόμενος στόχος είναι το ένα, τα δύο ή τα πέντε τρισεκατομμύρια, το κρίσιμο ερώτημα δεν είναι αν το αποτέλεσμα έχει «ψυχή».

Είναι αν έχει αρκετή —έστω και φαινομενική— ποιότητα ώστε να πουληθεί.

Η τεχνολογία θα μπορούσε θεωρητικά να μας απαλλάξει από ένα μέρος της εργασίας και να μας χαρίσει περισσότερο ελεύθερο χρόνο. Μέσα όμως σε ένα σύστημα όπου το όφελος από την αύξηση της παραγωγικότητας ανήκει πρωτίστως σε αυτόν που κατέχει το μέσο παραγωγής, το «θα δουλεύουμε λιγότερο» μπορεί πολύ εύκολα να μεταφραστεί σε «θα δουλεύουν λιγότεροι».

Μικρή διαφορά στη διατύπωση. Τεράστια στη ζωή.

Μετα ηπιε το νερο

Η AI ακούγεται υπέροχα άυλη. Cloud, μοντέλα, αλγόριθμοι. Σχεδόν μεταφυσική.

Μόνο που το cloud κατοικεί στη Γη. Και κάπως έτσι μας πέφτει ο ουρανός στο κεφάλι.

Πίσω λοιπόν από τα συννεφάκια υπάρχουν τεράστια data centers, επεξεργαστές που παράγουν θερμότητα, καταναλώνουν ηλεκτρική ενέργεια και συστήματα ψύξης που απαιτούν τόνους νερού. Και όσο πιο… σούπερ γίνονται τα μοντέλα, τόσο μεγαλώνει και το υλικό τους αποτύπωμα.

Το ερώτημα λοιπόν δεν είναι αν «κάθε εντολή πίνει ένα μπουκάλι νερό» — τέτοιες εύκολες αναγωγές είναι συνήθως παραπλανητικές.

Το ερώτημα είναι άλλο: πόσους φυσικούς πόρους είμαστε διατεθειμένοι να καταναλώσουμε για την ανάπτυξη μιας τεχνολογίας χωρίς σαφές ταβάνι;

Και εδώ επιστρέφει ο καπιταλισμός από την πίσω πόρτα. Γιατί καμία εταιρεία δεν έχει ιδιαίτερο λόγο να πει «φτάνει, το προϊόν μας είναι αρκετά καλό». Όσο υπάρχει αγορά, ανταγωνισμός και κέρδος, υπάρχει λόγος για περαιτέρω ανάπτυξη, για  μεγαλύτερα μοντέλα, περισσότερα data centers, περισσότερη ενέργεια, περισσότερο νερό.

Άλλωστε, το «αρκετά κέρδη» δεν υπάρχει ως μικροοικονομικός όρος.

Η τεχνολογική πρόοδος δεν διαθέτει από μόνη της φρένο.

Και η ελεύθερη αγορά ίσως κανένα.

Και μετα ηρθε ο Εξολοθρευτης

Και κάπου εδώ φτάνουμε στον μεγάλο φόβο.

Στον κινηματογραφικό.

«Εξολοθρευτής», «Matrix», μηχανές που, σαν άλλες Βανδήδες, ξεπερνούν τον δημιουργό τους και κάποια στιγμή αποφασίζουν ότι «μου είσαι πλέον περιττός».

Μέχρι πρόσφατα ήταν επιστημονική φαντασία. Σήμερα το ενδεχόμενο μιας Τεχνητής Νοημοσύνης ισχυρότερης από τον άνθρωπο και αδύνατης να ελεγχθεί συζητείται σοβαρά ακόμη και από ανθρώπους που αναπτύσσουν αυτά τα συστήματα.

Αυτό δεν σημαίνει ότι έρχεται το Skynet σε 5 χρόνια να καταλάβει τον πλανήτη.

Ούτε ότι ένα πρωί το ChatGPT θα αποκτήσει συνείδηση, νευράκια και πρόσβαση στα πυρηνικά.

Το πραγματικό ερώτημα είναι πολύ λιγότερο χολιγουντιανό: τι γίνεται αν κατασκευάσουμε ένα σύστημα πολύ ικανότερο από εμάς, το οποίο επιδιώκει έναν στόχο με τρόπους που δεν προβλέψαμε και κάποια στιγμή δεν μπορούμε πλέον να σταματήσουμε;

Δεν χρειάζεται καν να μας μισήσει.

Εμείς δεν μισούμε τα μυρμήγκια όταν χτίζουμε έναν αυτοκινητόδρομο πάνω στη φωλιά τους.

Απλώς ο αυτοκινητόδρομος έχει μεγαλύτερη σημασία.

Το Skynet μπορει να περιμενει

Μπορεί όλα τα σενάρια περί υπερνοημοσύνης και εξαφάνισης του ανθρώπινου είδους να αποδειχθούν καταστροφολογικές μπούρδες και υπερβολές.

Μακάρι.

Μέχρι τότε όμως έχουμε μπροστά μας πολύ πιο πεζούς κινδύνους.

Μια τεχνολογία ικανή να αντικαταστήσει μεγάλο μέρος της ανθρώπινης εργασίας αναπτύσσεται μέσα σε ένα οικονομικό σύστημα που έχει κάθε κίνητρο να μειώνει το εργατικό κόστος.

Μια τεχνολογία που απαιτεί τεράστιες υποδομές, ενέργεια και νερό αναπτύσσεται μέσα στο ίδιο σύστημα που έχει κάθε κίνητρο να μεγαλώνει συνεχώς την αγορά της.

Και μια τεχνολογία για την οποία οι ίδιοι οι δημιουργοί της συζητούν πλέον το ενδεχόμενο να γίνει κάποτε ανεξέλεγκτη βρίσκεται στη μέση μιας κούρσας όπου κανείς δεν θέλει να μειώσει πρώτος ταχύτητα. Γιατί οι εταιρείες φοβούνται τις άλλες εταιρείες και τα κράτη τα άλλα κράτη.

Ο καπιταλισμός υπήρξε εξαιρετικά αποτελεσματικός στο να μετατρέπει την τεχνολογική πρόοδο σε παραγωγικότητα —ως οικονομικό μέγεθος— και σε πλούτο —ως πολύ πραγματικό αποτέλεσμα.

Υπήρξε λιγότερο αποτελεσματικός στο να αποφασίζει ποιος καρπώνεται τον πλούτο, ποιος επωμίζεται το κόστος και πότε πρέπει η ξέφρενη κούρσα του να σταματά.

Ίσως λοιπόν να μη χρειαστούμε ποτέ έναν Εξολοθρευτή.

Ίσως η δυστοπία να αποδειχθεί πολύ πιο πεζή.

Να έχουμε νερό με το δελτίο, δουλειές με το σταγονόμετρο και την πιο προηγμένη Τεχνητή Νοημοσύνη στην ιστορία για να μας εξηγεί, με άψογη σύνταξη και σε λιγότερο από τρία δευτερόλεπτα, γιατί συνέβησαν όλα αυτά.

Ο Schrödinger, η Καρυστιανού και η γάτα της διαφάνειας

Με όσα ήρθαν στο φως μετά τον θάνατο του Γιώργου Μαζωνάκη και την υπόθεση του ιατρείου στο Κολωνάκι, ήρθε ξαφνικά στο προσκήνιο και ένας όρος που για πολλούς ακούστηκε καινούργιος: «κβαντική ιατρική».

Μόνο που δεν είναι η πρώτη φορά που τον ακούμε. Και σίγουρα όχι η πρώτη φορά που τον συναντάμε δίπλα στο όνομα ενός γιατρού. Τον έχουμε πετύχει στην επίσημη ιστοσελίδα της Μαρίας Καρυστιανού.

Η Μαρία Καρυστιανού έχει συνδέσει τη δημόσια παρουσία της με μερικές πολύ βαριές λέξεις: αλήθεια, διαφάνεια, κάθαρση, δικαιοσύνη.

Και πολύ σωστά. Όταν απαιτείς από θεσμούς, πολιτικούς, πραγματογνώμονες και κρατικούς λειτουργούς να αποδεικνύουν όσα ισχυρίζονται, να λογοδοτούν και να μη ζητούν από την κοινωνία να τους πιστέψει απλώς επειδή το λένε, υπερασπίζεσαι μια θεμελιώδη αρχή μιας δημοκρατικής κοινωνίας.

Υπάρχει όμως μια μικρή λεπτομέρεια.

Οι αρχές έχουν την ενοχλητική ιδιότητα να ισχύουν και για εμάς.

Στην επαγγελματική ιστοσελίδα της, η Μαρία Καρυστιανού δεν αναφέρει απλώς ότι έχει εκπαιδευτεί στην «Κβαντική Ιατρική». Διατηρεί ολόκληρη σελίδα αφιερωμένη σε αυτήν, την οποία ταυτίζει με την «Κβαντική Βιοανατροφοδότηση» και τον βιοσυντονισμό, που θεωρείται από την επιστημονική κοινότητα ψευδοεπιστημονική μέθοδος, και υποστηρίζει επίσης ότι τα κύτταρα μπορούν να «επανεκπαιδευτούν» ώστε να αναμεταδίδουν «ορθές λειτουργικές συχνότητες».

Και οι ισχυρισμοί που διατυπώνονται εκεί δεν είναι καθόλου αόριστοι.

Υποστηρίζεται ότι κάθε υγιές κύτταρο, ιστός ή όργανο πρέπει να έχει συγκεκριμένη ηλεκτρομαγνητική συχνότητα και ότι, όταν αυτή η επικοινωνία διαταράσσεται, εμφανίζονται συμπτώματα. Στη συνέχεια αναφέρεται ότι με τον εξοπλισμό που διαθέτει το ιατρείο «ελέγχονται, αντιμετωπίζονται και εξολοθρεύονται» παράσιτα, και ότι ο βιοσυντονισμός έχει «πολύ υψηλό ποσοστό επιτυχίας στις αλλεργίες, χωρίς τη λήψη φαρμάκων», σε αυτοάνοσα νοσήματα, ακόμη και στην αντιμετώπιση τοξικότητας από ακτινοβολίες ή τα... «τοξικά συναισθήματα!!!!!

Η κβαντική φυσική είναι μία από τις καλύτερα επιβεβαιωμένες θεωρίες στην ιστορία της επιστήμης. Κβαντικά φαινόμενα πράγματι συμβαίνουν στη φύση και ορισμένα έχουν σημασία και για τη βιολογία.

Αλλά εδώ χρειάζεται να καταλάβουμε πώς λειτουργεί η επιστημονική απόδειξη.

Ας υποθέσουμε ότι αύριο επιστήμονες καταφέρνουν να δημιουργήσουν στο εργαστήριο λειτουργικό ανθρώπινο καρδιακό ιστό. Πρόκειται για ένα εντυπωσιακό επιστημονικό επίτευγμα. Δεν σημαίνει όμως ότι μπορώ την επόμενη μέρα να ανοίξω μια κλινική και να ανακοινώσω: «Κατασκευάζω ανθρώπινες καρδιές στο εργαστήριό μου και σας τις μεταμοσχεύω».

Με απλά λόγια: το ότι η επιστήμη απέδειξε το Α δεν σου δίνει άδεια να πουλάς το Ω ως θεραπεία. Ανάμεσα στα δύο υπάρχουν άλλα 23 γράμματα που πρέπει επίσης να αποδείξεις.

Αυτό είναι το πρόβλημα με μεγάλο μέρος αυτού που πλασάρεται ως «κβαντική ιατρική». Όχι ότι χρησιμοποιεί την κβαντική φυσική. Αλλά ότι επικαλείται πραγματικά επιστημονικά φαινόμενα για να προσδώσει κύρος σε θεραπευτικά συμπεράσματα που δεν προκύπτουν αυτομάτως από αυτά.

Διαφορετικά μπορώ αύριο να εφεύρω τον όρο Κβαντική Νομική. Ο κατηγορούμενος, σαν τη γάτα του Schrödinger, θα είναι ταυτόχρονα και αθώος και ένοχος.

Ή την Κβαντική Μαγειρική, όπου με κατάλληλη διέγερση των quarks η πάπια Πεκίνου, λίγο πριν σερβιριστεί, αρχίζει να κάνει κουάκ.

Το παράδειγμα είναι ηθελημένα γελοίο. Το λογικό σφάλμα όμως είναι επίσης το ίδιο: παίρνω πραγματικούς όρους μιας επιστήμης, τους μεταφέρω σε άλλο πεδίο και αφήνω το κύρος της πρώτης να προσδώσει επιστημονικοφάνεια στο δεύτερο.

Και εδώ το ζήτημα γίνεται σοβαρότερο, επειδή δεν μιλάμε για κάποιον life coach του TikTok. Μιλάμε για γιατρό. Επώνυμη γιατρό.

Ο Κώδικας Ιατρικής Δεοντολογίας απαιτεί η δημόσια ενημέρωση από γιατρό για ζητήματα υγείας να στηρίζεται σε τεκμηριωμένα και διεθνώς παραδεδεγμένα επιστημονικά στοιχεία. Αυτό δεν σημαίνει ότι εγώ μπορώ να αποφανθώ πως η Μαρία Καρυστιανού έχει διαπράξει πειθαρχικό παράπτωμα. Αυτό μπορεί να το κρίνει μόνο ο αρμόδιος Ιατρικός Σύλλογος.

Σημαίνει όμως ότι υπάρχει ένα απολύτως θεμιτό ερώτημα:

Έχει ελεγχθεί ποτέ αν οι συγκεκριμένοι θεραπευτικοί ισχυρισμοί συνάδουν με την ιατρική δεοντολογία;

Και υπάρχει ακόμη ένα.

Στο βιογραφικό της αναφέρεται εκπαίδευση ή εξειδίκευση στην «Κβαντική Ιατρική». Ωραία. Πού; Από ποιον φορέα; Με ποιο πρόγραμμα; Ποιας διάρκειας; Με ποια πιστοποίηση; Και τι ακριβώς πιστοποιεί αυτή;

Δεν υπονοώ ότι η απάντηση είναι κατ’ ανάγκη επιλήψιμη. Ζητώ ακριβώς αυτό που απαιτεί και η κυρία Καρυστιανού από τους άλλους: στοιχεία και διαφάνεια.

Και εδώ πλέον το θέμα για μένα δεν είναι η κβαντική φυσική. 

Είναι θέμα ηθικής τάξης.

Όταν ένας άνθρωπος αποκτά τεράστια δημόσια επιρροή απαιτώντας διαφάνεια, κάθαρση, αποδείξεις και λογοδοσία από τους θεσμούς, ζητάει την ψήφο μας για να ξεβρομίσει ο τόπος, είναι απολύτως εύλογο η κοινωνία να απαιτεί την ίδια καθαρότητα και από τον ίδιο.

Όχι επειδή η επαγγελματική δραστηριότητα της Καρυστιανού αποδεικνύει το οτιδήποτε για όσα καταγγέλλει σε άλλες υποθέσεις. Δεν τα αποδεικνύει και δεν τα διαψεύδει. Αυτό θα ήταν εξίσου παράλογο.

Αλλά επειδή η αξιοπιστία ενός ανθρώπου που ζητά να αποτελέσει φορέα κάθαρσης βασίζεται αναπόφευκτα και στη συνέπεια ανάμεσα σε όσα απαιτεί από τους άλλους και σε όσα απαιτεί από τον εαυτό του.

Δεν γίνεται να απαιτούμε από το κράτος να μη μας πετάει ένα ξερό «εμπιστευτείτε μας» και εμείς να απαντάμε στις ερωτήσεις που μας αφορούν με το δικό μας «εμπιστευτείτε με».

Αν λοιπόν ζητάμε διαφάνεια, στοιχεία και αποδείξεις, ας τα ζητάμε από παντού.

Και κυρίως από εκείνους στους οποίους είμαστε περισσότερο διατεθειμένοι να πιστέψουμε.

Γιατί η πραγματική ηθική δοκιμασία δεν είναι να απαιτείς κάθαρση από τους αντιπάλους σου. Είναι να δέχεσαι τον ίδιο εξονυχιστικό έλεγχο όταν έρχεται η δική σου η σειρά.

Γιατί τελικά η κβαντική φυσική μπορεί να αφορά κι εσένα.

Μπορείς να απαιτείς διαφάνεια από τους άλλους και ταυτόχρονα να αφήνεις αναπάντητα ερωτήματα για τον εαυτό σου. Να επικαλείσαι στοιχεία και αποδείξεις από τη μία και να ζητάς πίστη σε μη τεκμηριωμένους ισχυρισμούς από την άλλη.

Μπορείς, σαν τη γάτα του Schrödinger, να βρίσκεσαι ταυτόχρονα σε δύο καταστάσεις: ηθική και ανήθικη.

Μέχρι κάποιος να ανοίξει το κουτί.

Η βελόνα δεν μετατρέπεται σε εργαλείο αισθητικού επειδή στην άκρη της έχει υαλουρονικό οξύ.

Η αισθητική ιατρική στην Ελλάδα έχει γίνει πλέον μια τεράστια αγορά. Botox, fillers, νήματα, lasers και άλλες πράξεις προσφέρονται πλέον σχεδόν παντού. Το πρόβλημα είναι ότι πίσω από την ταμπέλα μιας απολύτως νόμιμης «κλινικής αισθητικής» δεν είναι καθόλου αυτονόητο ποιος είναι αυτός που εκτελεί την ιατρική πράξη.

Υπάρχουν καταγγελίες για ενέσιμες και άλλες επεμβατικές πράξεις που πραγματοποιούνται από μη γιατρούς, ενώ υπάρχει και η γκρίζα ζώνη γιατρών χωρίς τη σχετική ειδικότητα ή εκπαίδευση. Ο ίδιος ο Ιατρικός Σύλλογος Αθηνών έχει προειδοποιήσει για μη ιατρούς που κάνουν Botox, fillers και νήματα και για περιστατικά λοιμώξεων, νεκρώσεων και δυσμορφιών.

Και εδώ βρίσκεται μια διάκριση που συχνά χάνεται: νόμιμη επιχείρηση δεν σημαίνει νόμιμη κάθε πράξη που γίνεται μέσα σε αυτήν. Μπορεί μια μεγάλη κλινική, ακόμη και μια αλυσίδα με υποκαταστήματα σε όλη την Ελλάδα, να διαθέτει τις απαιτούμενες άδειες και τον αδειοδοτημένο επιστημονικό υπεύθυνο. Το κρίσιμο όμως είναι ποιος κάνει στην πράξη το Botox, ποιος βάζει το filler και ποιος χειρίζεται το κάθε ιατρικό μηχάνημα. Ένας απλός απόφοιτος της ιατρικής στην καλύτερη; Ένας απόφοιτος αισθητικής από το ΙΕΚ Ανω Ραχούλας; Ή ένας απόφοιτος γενικού λυκείου στην χειρότερη;

Και κάπου εδώ έχω μια αφελή απορία.

Όλα αυτά τα γνωρίζει ο κόσμος, τα γνωρίζουν οι πελάτες-μπορεί να μην γνωρίζουν το νομικό πλαίσιο βέβαια, τα γνωρίζουν άνθρωποι που εργάζονται στον χώρο, υπάρχουν καταγγελίες και ο ίδιος ο Ιατρικός Σύλλογος έχει αναγνωρίσει δημόσια το πρόβλημα.

Οι αρμόδιοι όμως τι ακριβώς γνωρίζουν και, κυρίως, τι ακριβώς ελέγχουν;

Γιατί ο ουσιαστικός έλεγχος δεν είναι να δεις αν υπάρχει το σωστό πτυχίο κορνιζαρισμένο στον τοίχο ή το σωστό όνομα στην άδεια λειτουργίας. Είναι να ανοίξεις την πόρτα του εξεταστηρίου και να δεις ποιος κρατάει τη σύριγγα.

Η αισθητική ιατρική μπορεί να πουλιέται σαν beauty service. Παραμένει όμως ιατρική. Και η βελόνα δεν μετατρέπεται σε εργαλείο αισθητικού επειδή στην άκρη της έχει υαλουρονικό οξύ αντί για φάρμακο.

Στους πόσους... Μαζωνάκηδες θα σταματήσουμε να παριστάνουμε τους έκπληκτους και θα μαζευτεί η κατάσταση επιτέλους;

Μα το διάβασα στο Katinablog.com!

Πώς το πατροπαράδοτο κουτσομπολιό απέκτησε Wi-Fi, έγινε «είδηση» και άρχισε να ταξιδεύει με ταχύτητα φωτός.

Θέλω να αφήσω στην άκρη την υπόθεση της καταγγελίας που δημοσιεύτηκε στο Indymedia. 

Δεν θέλω να εξετάσω άλλο ούτε τη συγκεκριμένη καταγγελία ούτε τους ανθρώπους που εμπλέκονται σε αυτή. 

Μου έδωσε όμως την αφορμή να σκεφτώ κάτι πολύ ευρύτερο και, κατά τη γνώμη μου, πολύ ενδιαφέρον: τι συμβαίνει όταν μια φήμη μπαίνει στο διαδίκτυο;

Γιατί οι φήμες δεν γεννήθηκαν μαζί με το Facebook, το Χ ή τα sites. Υπήρχαν πάντα. Το κουτσομπολιό είναι πιθανότατα τόσο παλιό όσο και η ανθρώπινη κοινωνία. Εκείνο που άλλαξε είναι η ταχύτητα, η εμβέλεια και, κυρίως, η επίφαση εγκυρότητας που μπορεί να αποκτήσει μια πληροφορία από τη στιγμή που θα εμφανιστεί γραμμένη σε μια οθόνη.

Ας κάνουμε λοιπόν ένα εντελώς υποθετικό πείραμα.

Κάπου εμφανίζεται η πληροφορία:

«Η Λ.Κ., πενηντάρα, γνωστή αριστερή από τα Ίσθμια, σκοτώνει σκυλιά».

Κάποιος από την περιοχή κάνει τη σύνδεση. Λ.Κ., αριστερή, Ίσθμια;

«Η Λήδα Καφετζή θα είναι».

Και κάπως έτσι, χωρίς να έχει προστεθεί ούτε ένα στοιχείο στην αρχική πληροφορία, η φήμη αποκτά ονοματεπώνυμο:

«Η Λήδα Καφετζή κατηγορείται ότι σκοτώνει σκυλιά».

Σε ένα χωριό αυτό θα ήταν το κλασικό πατροπαράδοτο κουτσομπολιό. Θα περνούσε από στόμα σε στόμα, πιθανότατα θα αποκτούσε στην πορεία και μερικές έξτρα λεπτομέρειες, ότι ξέρω ΄γω τα τεμαχίζω κιόλας και τα τρώω —οι φήμες έχουν αυτή τη θαυμαστή ικανότητα να εμπλουτίζονται μόνες τους— και μπορεί εγώ, δηλαδή η υποτιθέμενη δολοφόνος σκύλων, να μην το μάθαινα ποτέ.

Το κουτσομπολιό όμως κάποτε είχε ένα φυσικό φρένο: έπρεπε να μεταφερθεί από άνθρωπο σε άνθρωπο.

Το διαδίκτυο αφαίρεσε το φρένο και τον αερόσακο και πάτησε μόνο γκάζι.

Η ίδια φήμη μπορεί τώρα μέσα σε λίγες ώρες να βρεθεί μπροστά σε χιλιάδες ανθρώπους που δεν με γνωρίζουν, δεν έχουν βρεθεί ποτέ στα Ίσθμια και δεν έχουν κανέναν απολύτως τρόπο να κρίνουν αν αυτό που διαβάζουν έχει οποιαδήποτε σχέση με την πραγματικότητα.

Κάποιος κάνει screenshot. Κάποιος το ανεβάζει σε μια φιλοζωική ομάδα. Κάποιος άλλος το αναδημοσιεύει γράφοντας «αν ισχύει, είναι φρικτό». Στην επόμενη αναδημοσίευση μπορεί να χαθεί και το «αν». 

Και φυσικά κάποια στιγμή θα εμφανιστεί ο Dikaios Agonistis, συνήθως ανώνυμος, με φωτογραφία προφίλ έναν λύκο που αλυχτά στο φεγγαρόφωτο, για να πληροφορήσει το κοινό ότι η τριτοξάδερφη της γυναίκας του με έχει δει να κλωτσάω σκύλο.

Και ξαφνικά η φήμη αποκτά «μαρτυρία».

Μπορεί να ακολουθήσουν απειλητικά μηνύματα. Μπορεί να αναπαραχθεί από φιλοζωικές σελίδες. Μπορεί κάποιος να δημοσιεύσει τη φωτογραφία μου. Κάποια συλλογικότητα να με "επικηρύξει". Και άνθρωποι που μέχρι χθες δεν γνώριζαν καν την ύπαρξή μου να είναι πλέον απολύτως βέβαιοι για ένα πράγμα σχετικά με εμένα:

«Η Λήδα Καφετζή σκοτώνει σκυλιά».

Το ενδιαφέρον εδώ δεν είναι αν μπορώ να αποδείξω ότι δεν σκοτώνω σκυλιά.

Το ενδιαφέρον είναι πώς έφτασαν όλοι αυτοί οι άνθρωποι να πιστεύουν ότι σκοτώνω.

Διάλεξα επίτηδες το συγκεκριμένο παράδειγμα επειδή η πραγματική μου ζωή βρίσκεται στο άλλο άκρο: εδώ και περίπου 25 χρόνια έχω φροντίσει, περιθάλψει σιτίσει, αποπαρασιτώσει, στειρώσει περισσότερα από 30 σκυλιά και γάτες και έχω υιοθετήσει πάνω από 15 αδέσποτα. Υπάρχουν δεκάδες άνθρωποι που το γνωρίζουν. Και υπάρχουν και αποδείξεις και πειστήρια και φωτογραφίες.

Πόσοι όμως από εκείνους που θα διαβάσουν την αρχική ανάρτηση θα μπουν στον κόπο να ψάξουν ποια είμαι;

Ελάχιστοι.

Και δεν χρειάζεται καν να είναι κακοπροαίρετοι.

Οι περισσότεροι άνθρωποι δεν κάνουν δημοσιογραφική έρευνα κάθε φορά που ανοίγουν το κινητό τους. Διαβάζουν έναν τίτλο, ένα post, δύο παραγράφους, κάνουν scroll και συνεχίζουν τη ζωή τους.

Μόνο που κάτι μένει. Και αυτό το κάτι δεν σβήνεται ποτέ από το διαδίκτυο.

«Λήδα Καφετζή... σκυλιά... κάτι είχε γίνει με αυτή».

Και αυτό είναι αρκετό για να μετατραπεί μια φήμη σε κάτι που μοιάζει με γνώση.

Δεν είναι βέβαια καινούργιος μηχανισμός.

Πριν από το διαδίκτυο υπήρχε η μαγική φράση:

«Το είπαν στην τηλεόραση».

Για δεκαετίες, αυτό αποτελούσε σχεδόν πιστοποιητικό αλήθειας. Αν μάλιστα υπήρχε και εικόνα και ήχος, ακόμη καλύτερα.

«Το είδα με τα μάτια μου».

Μόνο που ακόμη και αυτό που «βλέπουμε με τα μάτια μας κι ακούμε με τα αυτιά μας» μπορεί να είναι προϊόν επιλογής, αποκοπής, μοντάζ ή πλαισίωσης.

Ένα από τα χαρακτηριστικότερα παραδείγματα ήταν το πρώτο βίντεο-ντοκουμέντο που μετέδωσε το MEGA μετά τη δολοφονία του Αλέξανδρου Γρηγορόπουλου. Στο βίντεο ακούγονταν ήχοι επεισοδίων, δημιουργώντας την εντύπωση ενός σκηνικού γενικευμένης έντασης γύρω από τους αστυνομικούς. Οι ήχοι αυτοί όμως δεν υπήρχαν. Είχαν προστεθεί στο μοντάζ. Ηταν ψεύτικοι.

Ο τηλεθεατής δεν είχε κανέναν λόγο να το γνωρίζει ή να το αμφισβητεί.

Έβλεπε και άκουγε ένα «βίντεο-ντοκουμέντο» σε ένα μεγάλο, έγκυρο τηλεοπτικό κανάλι. Άκουγε τις εκρήξεις με τα ίδια του τα αυτιά.

Άρα ήταν εκεί.

Αυτό ακριβώς το κύρος που κάποτε είχε σχεδόν αποκλειστικά η τηλεόραση έχει σήμερα διαχυθεί σε χιλιάδες διαφορετικές μορφές.

Ένα άρθρο.

Ένα post.

Ένα screenshot.

Ένα βίντεο τριάντα δευτερολέπτων.

Μια ανάρτηση που αρχίζει με τη φράση «ΣΟΚ — ΔΙΑΔΩΣΤΕ ΠΡΙΝ ΤΟ ΚΑΤΕΒΑΣΟΥΝ».

Το ακόμη πιο ύπουλο είναι ότι η συνεχής αναπαραγωγή δημιουργεί την ψευδαίσθηση της διασταύρωσης.

Βλέπεις την ίδια πληροφορία σε ένα site. Μετά σε δεύτερο. Μετά σε τρίτο. Μετά στο Facebook. Μετά στο Χ.

«Μα το γράφουν παντού».

Μπορεί όμως  ένας άνθρωπος να το έγραψε στις 10:00, πέντε sites να αντέγραψαν το ένα το άλλο μέχρι τις 10:30 και πριν το μεσημέρι να έχουν δημιουργηθεί πεντακόσιες αναρτήσεις που ανακυκλώνουν την ίδια μοναδική πηγή.

Δεν έχουμε πεντακόσιες επιβεβαιώσεις.

Έχουμε ένα κουτσομπολιό με εξαιρετικά γρήγορο Wi-Fi.

Και κάπου εδώ αρχίζει να γίνεται λίγο άβολη η συζήτηση.

Γιατί όλοι γελάμε με τους ψεκ.

Ο Ομπάμα τρώει παιδιά. Η Χίλαρι πίνει αδρενοχρώμιο βρεφών. Η Γη είναι επίπεδη. Ο τάδε πέθανε «από τα μπόλια» — κι ας μην είχε εμβολιαστεί καν.

Και αναρωτιόμαστε πώς είναι δυνατόν ένας άνθρωπος να πιστεύει τέτοιες ανοησίες.

Μόνο που ίσως η απόσταση ανάμεσα σε εμάς και στα ψεκ ορκ να μην είναι τόσο μεγάλη όσο νομίζουμε.

Γιατί η διαδρομή δεν ξεκινάει από την επίπεδη Γη.

Ξεκινάει από κάτι πολύ πιο αθώο:

«Το διάβασα κάπου».

Και κάποια στιγμή, χωρίς καν να καταλάβουμε πότε έγινε η μετάβαση, το: «διάβασα ότι συνέβη» έχει γίνει: «συνέβη».

Το διαδίκτυο μας έδωσε τη δυνατότητα να έχουμε μπροστά μας μέσα σε λίγα δευτερόλεπτα περισσότερη πληροφορία απ' όση μπορούσε να καταναλώσει ένας άνθρωπος σε ολόκληρη ζωή πριν από μερικούς αιώνες.

Δεν μας έκανε όμως αυτομάτως καλύτερους στο να ξεχωρίζουμε την πληροφορία από το γεγονός.

Γι' αυτό ίσως, μέσα σε όλον αυτόν τον θόρυβο, χρειάζεται να ξαναμάθουμε μια πολύ απλή ερώτηση.

Όχι:

«Πού το διάβασες;»

Αλλά:

«Αυτός που το έγραψε, από πού το ξέρει;»

Γιατί το γεγονός ότι κάτι είναι γραμμένο σε ένα site, σε ένα post ή σε μια οθόνη αποδεικνύει με απόλυτη βεβαιότητα μόνο ένα πράγμα:

ότι κάποιος το έγραψε.