Η Τέχνη είναι σκυταλοδρομία.

 

Θέλω να πω κάτι για την ελευθερία της καλλιτεχνικής δημιουργίας, με αφορμή την Οδύσσεια του Νόλαν.

Πηγή εικόνας: https://ericdeggans.substack.com/p/the-odyssey-and-the-history-of-storytelling

Ας ξεκινήσουμε από το βασικό: δεν μιλάμε για ιστορικά γεγονότα, αλλά για μύθο.

Αν η Οδύσσεια ήταν ιστορική καταγραφή, προφανώς δεν θα υπήρχαν Κύκλωπες, μάγισσες ή Σειρήνες. Αυτές οι μορφές είναι, στην πιο σοβαρή ανάγνωση, σύμβολα· στην πιο ανάλαφρη, στοιχεία ενός παραμυθιού. Οπότε μου φαίνεται υπερβολικό να γίνεται ολόκληρη συζήτηση για το πώς «ήταν πραγματικά» εμφανισιακά η Ωραία Ελένη.

Θέλετε απόλυτη ιστορική ακρίβεια σε ένα έργο όπου άνθρωποι μεταμορφώνονται σε γουρούνια και εμφανίζονται μονόφθαλμοι γίγαντες; Και, τελικά, πώς ξέρετε πώς ακριβώς φανταζόταν ο ίδιος ο Όμηρος τους Κύκλωπες ή την Ελένη; Έχετε δει καμία... πρόσφατη φωτογραφία τους για να συγκρίνετε την εκδοχή του Νόλαν με την «πραγματικότητα» του Ομήρου;

Σε δεύτερο επίπεδο, ακόμη κι αν μιλούσαμε για ιστορικά γεγονότα, καλό είναι να θυμόμαστε ότι η πρόσβασή μας στην ιστορία είναι πάντοτε διαμεσολαβημένη από πηγές, μαρτυρίες και ερμηνείες. Η ιστορία δεν καταγράφεται από έναν ουδέτερο, παντογνώστη αφηγητή, αλλά από ανθρώπους που παρατηρούν, επιλέγουν, αξιολογούν και αφηγούνται τα γεγονότα μέσα από τη δική τους οπτική, μέσα απο τους δικούς τους φόβους και απο τις δικές τους εμπειρίες. Γι' αυτό και ακόμη και στην εγκληματολογία γνωρίζουμε ότι δέκα αυτόπτες μάρτυρες μπορούν να περιγράψουν το ίδιο γεγονός με δέκα διαφορετικούς τρόπους.

Και ακόμη κι αν δεχόμασταν ότι υπάρχει μία αντικειμενική ιστορική αλήθεια, η Τέχνη δεν είναι ιστορία. Είναι δημιουργία.

Διαφορετικά, θα έπρεπε να καταδικάσουμε τον Ταραντίνο επειδή τόσο στους Άδοξους Μπάσταρδους όσο και στο Once Upon a Time in Hollywood αναδιαμόρφωσε πλήρως την ιστορική πραγματικότητα, δημιουργώντας έναν δικό του μύθο πάνω σε αληθινά γεγονότα. Κι όμως, κανείς δεν είχε πρόβλημα, γιατί όλοι αποδεχτήκαμε εξαρχής ότι πρόκειται για έργα μυθοπλασίας και όχι για ντοκιμαντέρ.

Εξίσου προβληματικό είναι να κρίνουμε ένα καλλιτεχνικό έργο χωρίς καν να το έχουμε δει, μόνο και μόνο επειδή ένα στοιχείο του δεν μας αρέσει. Ο μέσος Έλληνας κόλλησε στο ότι ο Νόλαν έκανε την Ωραία Ελένη μαύρη. Και εκεί τελείωσε η συζήτηση. Δεν έχει δει την ταινία, αλλά έχει ήδη αποφασίσει ότι είναι κακή.

Κανείς δεν μπορεί να κρίνει ένα καλλιτεχνικό έργο απομονώνοντας ένα μόνο στοιχείο του. Το ερώτημα είναι αν αυτό το στοιχείο λειτουργεί μέσα στο σύνολο και υπηρετεί το όραμα του δημιουργού.

Και εδώ θα κάνω κι εγώ μια παρατήρηση, παρότι δεν έχω δει ακόμη την ταινία. Ξέρω ότι θα είμαι εξαρχής κάπως επιφυλακτική. Από τη στιγμή που ο Νόλαν επέλεξε να παρουσιάσει την ιστορία μέσα στο χωροχρονικό πλαίσιο που περιγράφει ο Όμηρος, θεωρώ ότι, ναι μεν υπάρχουν δημιουργικές ελευθερίες, αλλά υπάρχουν και κάποια όρια που απορρέουν από το ίδιο το ιστορικό περιβάλλον που ο σκηνοθέτης επέλεξε να αναπαραστήσει.

Αν, αντίθετα, είχε μεταφέρει την Οδύσσεια σε έναν άχρονο, άτοπο, εντελώς δικής του έμπνευσης κόσμο — όπως έκανε, για παράδειγμα, ο Μπαζ Λούρμαν στον Ρωμαίο + Ιουλιέτα — τότε σχεδόν κάθε δημιουργική επιλογή θα μπορούσε να λειτουργήσει χωρίς να δημιουργεί αυτή την αίσθηση ασυνέπειας.

Εκεί πιστεύω ότι ίσως βρίσκεται το πραγματικό ζήτημα: όχι στην ύπαρξη δημιουργικών αυθαιρεσιών, αλλά στην επιλεκτική εφαρμογή τους μέσα σε ένα κατά τα άλλα ιστορικοφανές πλαίσιο.

Ίσως, βέβαια, όλες αυτές οι επιλογές να δικαιολογούνται απόλυτα μέσα στην ταινία και να λειτουργούν εξαιρετικά στο σύνολο. Δεν μπορώ να το γνωρίζω αν δεν δω πρώτα το έργο.

Και, τέλος, σχετικά με την «ιερότητα» των αρχαίων κειμένων... give me a break.

Καμία τέχνη δεν θα είχε εξελιχθεί αν οι δημιουργοί δεν χρησιμοποιούσαν το παρελθόν ως αφετηρία για να πουν κάτι καινούργιο. Η Τέχνη δεν είναι μουσείο. Είναι ένας αδιάκοπος διάλογος με ό,τι προηγήθηκε.

Η Τέχνη είναι σκυταλοδρομία.