1. Ο Μεγάλος Αδελφός ενδιαφέρεται για την ασφάλειά μας
Ο Μεγάλος Αδελφός μάς αγαπάει. Είναι φίλος μας. Κάτι σαν τους Γερμανούς στην Κατοχή. Άλλωστε, η καταπίεση υπήρξε ανέκαθεν μια παρεξηγημένη μορφή ενδιαφέροντος. Ο Μεγάλος Αδελφός αγρυπνά για την ασφάλειά μας, φροντίζει για την ψυχική μας γαλήνη και, προκειμένου να μας προστατεύσει, είναι διατεθειμένος να μας απαλλάξει ακόμη και από την ελευθερία της έκφρασης και τον ενοχλητικό κόπο της κριτικής σκέψης.
Από τις 16 Δεκεμβρίου, το Blogger της Goρogle αλλάζει τους όρους περιεχομένου του, βάζοντας στο στόχαστρο την παραπληροφόρηση, την παρενόχληση, τη ρητορική μίσους και την προώθηση βίαιων οργανώσεων. Και μέχρι εδώ, ποιος λογικός άνθρωπος διαφωνεί; Ο Βολταίρος, όσο κι αν τον έχουμε ταλαιπωρήσει με τις κατά καιρούς ερμηνείες μας, δύσκολα θα αναγνώριζε στη διακίνηση υλικού παιδικής πορνογραφίας, στις απειλές ή στην υποκίνηση σε βία κάποια υψηλή κατάκτηση του Διαφωτισμού. Η ελευθερία του λόγου δεν αποτέλεσε ποτέ συγχωροχάρτι για σοβαρά ποινικά αδικήματα εξάλλου.
Οι δημοκρατικές κατακτήσεις όμως, δεν κινδυνεύουν μόνο από εκείνους που τους επιτίθενται κραδαίνοντας τσεκούρια. Κινδυνεύουν και από εκείνους που προσφέρονται ευγενικά να τις συνοδεύσουν μέχρι την έξοδο, για την ασφάλειά τους.
Ενίοτε κινδυνεύουν περισσότερο από τους αυτόκλητους προστάτες τους. Ιδίως όταν ο προστάτης αποφασίζει μόνος του τι απαγορεύεται, τι επιτρέπεται και πότε η ελευθερία μας χρειάζεται λίγη ξεκούραση. Για το καλό της, πάντοτε.
2. Η αρχή της αμφισβήτησης δεν χωρά σε πιστοποιητικά αλήθειας
Ποιος χαράσσει, λοιπόν, τα όρια; Η διάκριση της παραπληροφόρησης από την αιρετική άποψη, την επιστημονική αμφισβήτηση ή την απλή ανθρώπινη βλακεία προϋποθέτει κάποιον που θα αναλάβει τον ρόλο του κριτή. Κάποιον που θα αποφασίζει, με τα δικά του κριτήρια, ποια θέση είναι συνωμοσιολογική, επικίνδυνη ή κοινωνικά επιβλαβής. Έναν μικρό Θεό με λίγα λόγια, απλά με καλύτερο λογισμικό από το Βατικανό που θα μπορεί να διαγράφει ιστορίες και ανθρώπους από την ψηφιακή δημιουργία με το πάτημα ενός κουμπιού.
Ας πάρουμε, για παράδειγμα, τα εμβόλια. Ένα από τα πλέον διχαστικά και πολωτικά ζητήματα που γνώρισε μέχρι στιγμής ο 21ος αιώνας, σε παγκόσμια κλίμακα. Ένας Σουηδός επιστήμονας που διατυπώνει τεκμηριωμένες ενστάσεις για ένα συγκεκριμένο φαρμακευτικό σκεύασμα δεν μπορεί να εξισώνεται με τον Τσέχο φιλόλογο που αμφισβητεί την υποχρεωτικότητα του εμβολιασμού, ούτε βεβαίως με τον γραφικό τσομπάνη από τα Γκράβαρα που αναζητά εναγωνίως τα μικροτΖίπ μέσα στη σύριγγα. Καταρχάς, δεν διαθέτουν όλοι την ίδια επιστημονική κατάρτιση. Κυρίως, όμως, προσεγγίζουν το ζήτημα από τρεις εντελώς διαφορετικές αφετηρίες, ακόμη κι αν οι διαδρομές τους συναντώνται κάπου στην ευρύτερη ζώνη της αμφισβήτησης. Είναι, όμως, δουλειά μιας ιδιωτικής εταιρείας να αποφασίζει ποιος από τους τρεις δικαιούται να καταθέτει την άποψή του και σε ποιο μέσο;
Ακόμη και η ανοησία αποτελεί μέρος της ελευθερίας του λόγου. Το δικαίωμα να λες μια παπαριά δεν συνεπάγεται υποχρέωση των υπολοίπων να την αποδεχθούν. Μπορούν να την αντικρούσουν, να τη γελοιοποιήσουν, να την αποδομήσουν. Να της αφιερώσουν, αν έχουν όρεξη, ακόμη και ολόκληρη επιστημονική διατριβή. Ευτυχώς, η βλακεία δεν είναι ακόμη ποινικό αδίκημα. Θα αντιμετωπίζαμε σοβαρό πρόβλημα υπερπληθυσμού στις φυλακές. Η απάντηση στον παραλογισμό δεν μπορεί όμως να είναι η απαγόρευσή του.
Η αλήθεια, άλλωστε, παραμένει συχνά αντικείμενο αντιπαράθεσης, ακόμη και δικαστικής. Όταν, φέρ' ειπείν, μια εφημερίδα δημοσιεύει μια καταγγελία εναντίον κάποιου δημόσιου προσώπου και εκείνο την αρνείται, η αναδημοσίευση της είδησης μπορεί να χαρακτηριστεί ενημέρωση ή παραπληροφόρηση, ανάλογα με το ποιος αναλαμβάνει να την κρίνει. Θα περιμένουμε την τελεσίδικη δικαστική απόφαση για να σχολιάσουμε την επικαιρότητα; Ωραία πληροφόρηση. Αποτελεσματική και έγκαιρη. Θα δημοσιεύουμε τα νέα όταν θα έχουν γίνει Ιστορία.
Η επιστημονική γνώση δεν προχώρησε ποτέ με την απαγόρευση της αμφισβήτησης, ούτε η δημοσιογραφία υπάρχει για να επικυρώνει τις επίσημες ανακοινώσεις και να παπαγαλίζει δελτία τύπου. Η αλήθεια δεν πρέπει να μετατραπεί σε εταιρικό πιστοποιητικό καταλληλότητας, με σφραγίδα, υπογραφή και αριθμό πρωτοκόλλου. Να στέκεται στην ουρά, κρατώντας έναν φάκελο με τα δικαιολογητικά της, περιμένοντας από κάποιον υπάλληλο να της χορηγήσει άδεια κυκλοφορίας.
3. Ο δικαστής φοράει πλέον εταιρικό καρτελάκι
Η ιδιωτικοποίηση της εξουσίας επί του δημόσιου λόγου είναι μια ακόμη κατάκτηση της σύγχρονης επιχειρηματικότητας. Η Δικαιοσύνη, άλλωστε, γιατί να μείνει έξω από την ελεύθερη αγορά;
Αν γράψω κάτι αιχμηρό για έναν υπουργό, έναν πολιτικό ή οποιοδήποτε δημόσιο πρόσωπο, ενδεχομένως κάτι που μπορεί να παρεξηγηθεί, όχι πάντα από κακή πρόθεση, και εκείνο θεωρήσει ότι το συκοφαντώ, υπάρχουν νόμοι, δικαστήρια και διαδικασίες για να διεκδικήσει ο θιγόμενος το δίκιο του. Μπορεί να κληθώ να λογοδοτήσω, αλλά έχω και το δικαίωμα της υπεράσπισής μου. Ο δικαστής, τουλάχιστον, δεν είναι υπάλληλος μιας εταιρείας, τα συμφέροντα της οποίας ενδέχεται να εξυπηρετεί το πολιτικό πρόσωπο που επικρίνω. Και δεν είναι δα και πρωτοφανές να συμπίπτουν τα συμφέροντα μιας πολυεθνικής με εκείνα της πολιτικής εξουσίας.
Στο Blogger, αντιθέτως, η εταιρεία διατηρεί τη δυνατότητα να αξιολογήσει μια καταγγελία και να επιβάλει κυρώσεις που φτάνουν μέχρι τη διαγραφή ολόκληρου ιστολογίου ή την απενεργοποίηση πρόσβασης στον λογαριασμό της Google. Μπορείς, βεβαίως, να πατήσεις το κουμπί «Υποβολή ένστασης». Είναι λίγο σαν να καταθέτεις προσφυγή σε ένα πηγάδι και να περιμένεις να σου απαντήσει ο αντίλαλος. Η αναμέτρηση ενός μεμονωμένου χρήστη με έναν απρόσωπο εταιρικό μηχανισμό είναι εκ των προτέρων άνιση. Παραμένουν τα ζητήματα του πού μπορεί να απευθυνθεί, με ποιον να συνομιλήσει, ποιος θα του εξηγήσει την απόφαση και ποιος εγγυάται ότι η ένστασή του θα εξεταστεί ουσιαστικά.
Δεν πρόκειται, ασφαλώς, για κρατική λογοκρισία με τη στενή νομική έννοια. Πρόκειται όμως για μια ιδιωτική εξουσία με ολοένα μεγαλύτερη δυνατότητα να καθορίζει ποιος ακούγεται και ποιος εξαφανίζεται από τον δημόσιο διάλογο.
Επί αιώνες αγωνιστήκαμε να περιορίσουμε την αυθαιρεσία της κρατικής εξουσίας πάνω στην έκφραση. Θα ήταν ιστορικά ειρωνικό να παραχωρήσουμε αμαχητί την αντίστοιχη εξουσία σε μια χούφτα πολυεθνικές.
4. Πόση μπογιά χρειάζεται για να γίνεις τρομοκράτης;
Εξίσου προβληματική είναι η απαγόρευση προώθησης βίαιων μη κρατικών οργανώσεων και των ιδεολογιών τους.
Η Ιστορία βρίθει επικίνδυνων ανθρώπων που είχαν την κακή συνήθεια να διεκδικούν δικαιώματα προτού τους επιτραπεί.
Ποιος καθορίζει λοιπόν τι συνιστά βίαιη οργάνωση;
Ο Ρουβίκωνας, ας πούμε, με τα τρικάκια, τις παρεμβάσεις και τις μπογιές, είναι βίαιη οργάνωση ή συλλογικότητα πολιτικού ακτιβισμού; Η PETA, με τις συχνά προκλητικές διαμαρτυρίες της, περιπλέκει ακόμη περισσότερο την ταξινόμηση. Διότι η πολιτική ανυπακοή δεν κυκλοφορεί πάντοτε με ταμπελάκι που να διευκρινίζει αν πρόκειται για ακτιβισμό, παραβατικότητα ή βία.
Τα περισσότερα κινήματα που διεκδίκησαν κοινωνικά δικαιώματα και ελευθερίες δεν το έκαναν με σαρντονέ έξω από τα κοινοβούλια. Οι σουφραζέτες, με τις εμπρηστικές και άλλες δυναμικές ενέργειές τους, δεν αποκλείεται σήμερα να φιγουράριζαν σε κάποια λίστα επικίνδυνων οργανώσεων. Η υστεροφημία τους, ευτυχώς, δεν χρειάστηκε να περάσει από έλεγχο περιεχομένου. Κι αν οι φοιτητές της δεκαετίας του ’60 έπρεπε να περάσουν τις αντιπολεμικές τους ιδέες από τα φίλτρα των σημερινών κανονισμών περιεχομένου της Google, αναρωτιέμαι πόσες από τις φωνές εναντίον του πολέμου στο Βιετνάμ θα είχαν καταφέρει να ακουστούν. Ίσως ακόμα οι Αμερικανοί να πολεμούσαν τους Βιετκόνγκ.
Και για να το ξεκαθαρίσουμε, δεν χρειάζεται να επικροτούμε τις πρακτικές καμίας οργάνωσης για να υπερασπιζόμαστε το δικαίωμα να συζητούνται οι θέσεις της.
Αν μια συλλογικότητα χαρακτηριστεί –από ποιον;– τελικά βίαιη, η δημοσίευση μιας ανακοίνωσής της συνιστά ενημέρωση ή προπαγάνδα; Και αν η ιδεολογία της απαγορεύεται επίσης, ο περιορισμός δεν αφορά πλέον μόνο τις πράξεις, αλλά επεκτείνεται στην αστυνόμευση των ιδεών.
Παρεμπιπτόντως, γιατί η συγκεκριμένη διάταξη αναφέρεται σε μη κρατικές βίαιες οργανώσεις; Μήπως η βία εξαγνίζεται όταν φοράει στολή, χαιρετά τη σημαία και εκτελεί υπηρεσία;
5. Η ελευθερία λόγου δεν είναι διαγωνισμός συμπάθειας
Ας είμαστε σαφείς: το να υπερασπίζεσαι το δικαίωμα κάποιου να εκφράζεται δεν σημαίνει ότι συμμερίζεσαι τις απόψεις του. Μπορώ να θεωρώ την άρνηση του Ολοκαυτώματος ιστορικά αστήρικτη και ηθικά αποκρουστική, χωρίς να επικροτώ την ποινικοποίησή της. Η Ιστορία δεν χρειάζεται εισαγγελέα για να αποδείξει ότι συνέβη. Ούτε κινδυνεύει να εξαφανιστεί επειδή ένας ηλίθιος αποφάσισε να διαφωνήσει μαζί της. Άλλο, όμως, η έκφραση μιας απεχθούς πεποίθησης και άλλο οι απειλές ή η υποκίνηση σε βία.
Ακριβώς γι' αυτό απαιτούνται σαφή κριτήρια, αναλογικότητα και θεσμικές εγγυήσεις. Δεν μπορούμε να στοιβάζουμε το ψευδές, το προσβλητικό, το ανόητο και το εγκληματικό στο ίδιο καλάθι, ελπίζοντας ότι κάποιος απρόσωπος εταιρικός μηχανισμός θα ξεχωρίσει τα αυγά από τις χειροβομβίδες.
Το πραγματικό μέτρο της ελευθερίας δεν είναι πόσο πρόθυμα επιτρέπουμε στους άλλους να συμφωνούν μαζί μας. Είναι πόση ελευθερία αναγνωρίζουμε σε εκείνους των οποίων οι απόψεις μάς προκαλούν αποστροφή.
Διαφορετικά δεν υπερασπιζόμαστε την ελευθερία της έκφρασης. Υπερασπιζόμαστε την ελευθερία της συμφωνίας.
6. Είμαι καλά, πολύ καλά, για σας το ίδιο επιθυμώ
Υπάρχει, τέλος, μια μορφή λογοκρισίας που δεν χρειάζεται απαγορεύσεις, διαγραφές ή απειλές. Αρκεί να εγκατασταθεί στο μυαλό εκείνου που γράφει.
Ο δημιουργός αρχίζει να μετρά τις λέξεις του. Όχι πια για να βρει την καταλληλότερη, αλλά για να εντοπίσει την επικινδυνότερη. Αντικαθιστά την κριτική με υπαινιγμούς, τη σάτιρα με ευφημισμούς, την άποψη με προσεκτικά διατυπωμένες αοριστίες. Μαθαίνει να γράφει σαν εξόριστος στη Μακρόνησο, που αναζητά τρόπους να επικοινωνήσει με την οικογένειά του χωρίς να ενοχλήσει τη λογοκρισία. Και αρχίζει, φυσικά, κάθε επιστολή του με το καθησυχαστικό «Είμαι καλά, πολύ καλά, για σας το ίδιο επιθυμώ».
Κάπως έτσι, η σιωπή παύει να επιβάλλεται. Γίνεται συνήθεια.
Και το διαδίκτυο, που κάποτε υποσχέθηκε να προσφέρει βήμα σε κάθε φωνή, κινδυνεύει να μετατραπεί σε έναν απέραντο χώρο ελεγχόμενης ευπρέπειας, όπου όλοι θα μπορούν να μιλούν ελεύθερα... αρκεί να μην έχουν τίποτα ενοχλητικό να πουν.
Αναρτήσεις
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου