Βρυξέλλες – Βαρσοβία – Αθήνα: Πού ακριβώς θέλουν να πας;

 

1. Πολωνία: Η θεσμική σύγκρουση άλλαξε πρόσημο

Στην Πολωνία, ο πρόεδρος του Συνταγματικού Δικαστηρίου τέθηκε σε διαθεσιμότητα και η χώρα βρέθηκε άξαφνα στη δίνη μιας νέας θεσμικής αντιπαράθεσης. Η κεντρώα κυβέρνηση του Ντόναλντ Τουσκ υποστηρίζει ότι αποκαθιστά το κράτος δικαίου, ενώ η ακροδεξιά αντιπολίτευση μιλά για πραξικόπημα. Και οι δύο πλευρές επικαλούνται το Σύνταγμα. Το ίδιο ακριβώς Σύνταγμα. Μια αξιοθαύμαστη σύμπτωση, αν αναλογιστεί κανείς πόσο διαφορετικά αντιλαμβάνονται την εφαρμογή του.

Το Συνταγματικό Δικαστήριο της Πολωνίας δεν είναι άγνωστο στις Βρυξέλλες. Είχε πρωταγωνιστήσει άλλωστε στο παρελθόν σε μια παρατεταμένη σύγκρουση με τους ευρωπαϊκούς θεσμούς, υποστηρίζοντας ότι το πολωνικό Σύνταγμα υπερίσχυε του ευρωπαϊκού δικαίου. Μια θέση που οι Βρυξέλλες αντιμετώπισαν περίπου ως ανταρσία. Διότι, όπως φαίνεται, η εθνική κυριαρχία είναι απολύτως σεβαστή, αρκεί να μη συγκρούεται με την ευρωπαϊκή.

Αφήνοντας, ωστόσο, κατά μέρος την πολωνική διελκυστίνδα περί συνταγματικής νομιμότητας, ανακύπτει ένα ερώτημα πολύ ευρύτερο και σαφώς πιο ενοχλητικό: ποιος έχει τελικά τον τελευταίο λόγο στη νομοθεσία ενός κυρίαρχου κράτους; Ο λαός του, μέσω των δημοκρατικά εκλεγμένων αντιπροσώπων του, ή οι ευρωπαϊκοί θεσμοί στους οποίους έχει εκχωρήσει μέρος της εξουσίας του;

2. Χωράνε είκοσι επτά δημοκρατίες σε ένα Ευρωκοινοβούλιο;

Η Ευρωπαϊκή Ένωση δεν είναι ομοσπονδιακό κράτος. Είναι μια ένωση είκοσι επτά κυρίαρχων κρατών, με διαφορετικά Συντάγματα, νομοθεσίες, κοινωνικές αντιλήψεις και πολιτικές παραδόσεις. Μια αξιοθαύμαστη ποικιλομορφία, που αποτελεί θεωρητικά τον πλούτο της ευρωπαϊκής οικογένειας, αλλά στην πράξη περιπλέκει κάπως τις οικογενειακές αποφάσεις. Ιδίως όταν δεν συμφωνούν όλα τα μέλη της για το ποιος έχει τον τελευταίο λόγο.

Το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο και το Συμβούλιο της ΕΕ θεσπίζουν από κοινού κανόνες που δεσμεύουν τα κράτη-μέλη. Οι Έλληνες, όμως, δεν εκλέγουν τους Φινλανδούς ή τους Πορτογάλους ευρωβουλευτές, παρότι οι απόψεις των τελευταίων επηρεάζουν και την ελληνική πραγματικότητα μέσω τις ευρωπαϊκής νομοθεσίας.

Ας υποθέσουμε ότι μια ευρωπαϊκή ρύθμιση περιορίζει ορισμένες αγροτικές καλλιέργειες. Η ελληνική κυβέρνηση αντιτίθεται, οι Έλληνες ευρωβουλευτές καταψηφίζουν και οι αγρότες διαμαρτύρονται. Αν εξασφαλιστεί η απαιτούμενη ευρωπαϊκή πλειοψηφία, η ρύθμιση μπορεί παρ' όλα αυτά να ισχύσει στην Ελλάδα. Δεν ακούγεται και πολύ δημοκρατικό εδώ που τα λέμε.

Όμως η αλήθεια είναι ότι η Ελλάδα, όπως και όλες οι χώρες της Ένωσης, συμμετέχει οικειοθελώς σε ένα κοινό σύστημα, όπου οι αποφάσεις δεν είναι δυνατόν να εξαρτώνται από την ομοφωνία όλων. Νομικά και καταστατικά, το επιχείρημα ευσταθεί. Πολιτικά, όμως, αναδεικνύει ένα σοβαρό έλλειμμα άμεσης δημοκρατικής λογοδοσίας, καθώς οι πολίτες καλούνται να συμμορφωθούν με αποφάσεις μιας πλειοψηφίας την οποία δεν εξέλεξαν στο σύνολό της και την οποία δεν έχουν τη δυνατότητα να αποδοκιμάσουν εκλογικά, ακόμη κι όταν οι συνέπειες των αποφάσεών της καθορίζουν την καθημερινότητά τους.

Δεν αμφισβητεί κανείς τη νομιμοποίηση των ξένων ευρωβουλευτών ως εκλεγμένων αντιπροσώπων. Εκλέγονται και αυτοί από Ευρωπαίους πολίτες με καθόλα δημοκρατικό τρόπο. Το πρόβλημα είναι κατά πόσο η εντολή που τους έδωσαν οι ψηφοφόροι της χώρας τους αρκεί για να δεσμεύει και έναν άλλο λαό, ο οποίος ενδέχεται να έχει εκφράσει την ακριβώς αντίθετη βούληση.

Και κάπως έτσι, είκοσι επτά δημοκρατίες καλούνται να λειτουργήσουν ως μία, χωρίς να έχουν συγκροτήσει ένα ενιαίο ομοσπονδιακό κράτος. Η ευρωπαϊκή συνεργασία προϋποθέτει, ασφαλώς, αμοιβαίες υποχωρήσεις. Μόνο που, όταν η βούληση ενός λαού υποχωρεί μπροστά στις αποφάσεις μιας πλειοψηφίας που δεν εξέλεξε, η συνεργασία αρχίζει να αποκτά μια μάλλον ιδιότυπη ειρωνεία.

3. Υπέγραψαν οι παππούδες μας και δεσμεύονται τα εγγόνια

Το οξύμωρο της υπόθεσης είναι ότι τα κράτη-μέλη έχουν πράγματι συναινέσει στις ευρωπαϊκές Συνθήκες που τα δεσμεύουν. Κανείς δεν τα υποχρέωσε να υπογράψουν υπό την απειλή όπλου. Τουλάχιστον όχι κυριολεκτικά.

Μόνο που οι Συνθήκες συμφωνήθηκαν από συγκεκριμένες κυβερνήσεις, σε συγκεκριμένες ιστορικές συνθήκες. Έκτοτε άλλαξαν γενιές, οικονομίες και κοινωνικές αντιλήψεις. Γνωρίσαμε το διαδίκτυο, μια χρηματοπιστωτική κρίση, μια πανδημία και την τεχνητή νοημοσύνη. Αναθεωρήσαμε σχεδόν τα πάντα, από τον τρόπο που εργαζόμαστε μέχρι τον τρόπο που ερωτευόμαστε. Γιατί να θεωρούμε αμετάβλητες τις πολιτικές επιλογές μας;

Οι πολίτες μπορεί σήμερα να επιθυμούν περισσότερη ευρωπαϊκή ενοποίηση ή λιγότερη. Μπορεί ακόμη και να έχουν αλλάξει γνώμη, μια ενοχλητική ανθρώπινη συνήθεια, την οποία η δημοκρατία θεωρητικά εξακολουθεί να επιτρέπει. Οι Συνθήκες, ασφαλώς, δεν αναθεωρούνται με κάθε κυβερνητική αλλαγή. Άλλο όμως η τήρηση συμφωνιών και άλλο η συναίνεση ως κληρονομικό καταπίστευμα. Οι παππούδες μας μπορεί να υπέγραψαν. Τα εγγόνια τους δικαιούνται να διαφωνήσουν.

4. Ή συμμορφώνεσαι ή φεύγεις. Ένα εξαιρετικά δημοκρατικό δίλημμα.

Η Ευρωπαϊκή Ένωση θυμίζει κάτι σαν πολυκατοικία: αγοράζεις ένα διαμέρισμα και αποδέχεσαι έναν κανονισμό που μπορεί να συντάχθηκε ακόμα και πριν γεννηθεί η μάνα σου. Στην ευρωπαϊκή πολυκατοικία λοιπόν, όπως και στην πολυκατοικία που ζεις, για να αναθεωρηθεί ο κανονισμός απαιτείται η συμφωνία όλων των ιδιοκτητών. Αν οι είκοσι έξι από τους είκοσι επτά επιθυμούν μια αλλαγή και ο εικοστός έβδομος διαφωνεί, η αλλαγή δεν προχωρά. Κάπως ενδιαφέρουσα ως δημοκρατική διαδικασία.

Ένα κράτος μπορεί συνεπώς να προσπαθήσει να πείσει τους υπόλοιπους, να συνεχίσει να εφαρμόζει κανόνες με τους οποίους διαφωνεί ή να αποχωρήσει από την Ένωση. Κοινώς, αν δεν σου αρέσει ο κανονισμός, μπορείς πάντοτε να πουλήσεις το διαμέρισμά σου και να μετακομίσεις. Εξαιρετικά απλό. Αρκεί η μετακόμιση να μην αφορά εκατομμύρια ανθρώπους, μια ολόκληρη οικονομία και δεκαετίες θεσμικής ενσωμάτωσης.

5. Είναι η λαϊκή κυριαρχία εθνικισμός;

Αρκεί να αμφισβητήσει κανείς τις αρμοδιότητες των ευρωπαϊκών θεσμών για να βρεθεί, σχεδόν αυτομάτως, να συγκατοικεί πολιτικά με τους εθνικιστές. Λες και η λαϊκή κυριαρχία προϋποθέτει νοσταλγία για συρματοπλέγματα και στρατιωτικές παρελάσεις.

Ένας πολίτης μπορεί να υπερασπίζεται τα ανθρώπινα δικαιώματα και την ευρωπαϊκή συνεργασία, αλλά να επιθυμεί οι αποφάσεις για την προστασία των εργαζομένων, τις δημόσιες υπηρεσίες, τις αγροτικές επιδοτήσεις ή τις ενεργειακές εναλλακτικές να λαμβάνονται κυρίως από το εθνικό κοινοβούλιο.

Ασφαλώς, η εθνική κυριαρχία δεν αποτελεί συγχωροχάρτι για κυβερνήσεις που περιστέλλουν δικαιώματα ή χειραγωγούν τη Δικαιοσύνη. Αλλά ούτε οι ευρωπαϊκοί θεσμοί διαθέτουν το αλάθητο επειδή επικαλούνται τη δημοκρατία και το κράτος δικαίου. Θα ήταν παράδοξο να εξαιρούνται από το δικαίωμα των πολιτών να αμφισβητούν την εξουσία μόνο και μόνο επειδή εδρεύουν στις Βρυξέλλες. Ας μην ξεχνάμε εξάλλου ότι στις Βρυξέλλες βρέθηκαν και μέλη της Χρυσής Αυγής κι άλλων σκοταδιστικών παρατάξεων. Και ψήφιζαν. Μαζί με τον Γεωργούλη, την Εύα Καϊλή και τον Ζαγοράκη. Μιλάμε για σοφούς, όχι παίξε γέλασε.

6. Ποιος είναι τελικά ο κυρίαρχος;

Η Ευρωπαϊκή Ένωση οικοδομήθηκε πάνω στην ιδέα ότι είκοσι επτά κράτη μπορούν να συνυπάρχουν κάτω από μια κοινή πολιτική και οικονομική στέγη, χωρίς να αποτελούν ομοσπονδιακό κράτος. Ένα εγχείρημα very risky, αν αναλογιστεί κανείς πόσο δύσκολα συμφωνούν ακόμη και τρεις ένοικοι μιας πολυκατοικίας για τη θέρμανση.

Όσο διευρύνεται η εξουσία των ευρωπαϊκών θεσμών, τόσο πιο επίμονο γίνεται το ερώτημα ποιος την ελέγχει και ποιος μπορεί να την περιορίσει. Η απάντηση ότι όλα προβλέπονται από τις Συνθήκες ακούγεται καθησυχαστική, αλλά πολιτικά είναι μάλλον ανεπαρκής. Η δημοκρατία δεν εξαντλείται στην τήρηση διαδικασιών. Προϋποθέτει και τη δυνατότητα των πολιτών να αναθεωρούν τις επιλογές που καθορίζουν τη ζωή τους.

Αν η Ευρώπη φιλοδοξεί να εξελιχθεί σε κάτι περισσότερο από μια ένωση κρατών, οφείλει να δείξει πώς οι πολίτες μπορούν να επηρεάζουν ουσιαστικά την εξουσία που ασκείται στο όνομά τους. Όχι μόνο όταν οι λαοί συμφωνούν μαζί της. Κυρίως όταν διαφωνούν.