Γιατί το happy end δεν είναι πάντα το σωστό τέλος μιας ιστορίας. Η περίπτωση του Απέραντου Γαλάζιου.

Υπήρχε κάποτε μια εποχή που ο κινηματογράφος είχε μια σχεδόν ιερή υποχρέωση απέναντι στον θεατή: να τον στείλει σπίτι του ήσυχο.

Το αγόρι θα έβρισκε το κορίτσι. Ο δολοφόνος θα συλλαμβανόταν. Ο καλός θα δικαιωνόταν. Ο σκύλος —εκτός αν ο σεναριογράφος ήταν πραγματικά σαδιστής— θα επιβίωνε. Και κάπου στα τελευταία τρία λεπτά, η μουσική θα γινόταν αρκετά δραματική ώστε να καταλάβουμε ότι όλα μπήκαν επιτέλους στη θέση τους.

Το happy end δεν ήταν απλώς ένας εύκολος τρόπος να τελειώσεις μια ιστορία. Πρόσφερε κάθαρση. Μετά από δύο ώρες αγωνίας, φόβου, εμποδίων και δακρύων, ερχόταν η ανταμοιβή. Κυρίως όμως πρόσφερε κάτι που η πραγματική ζωή έχει την ενοχλητική συνήθεια να αρνείται: την αίσθηση ότι ο κόσμος έχει κάποιο νόημα και ότι, όσο στραβά κι αν πήγαν τα πράγματα, στο τέλος υπάρχει μια τάξη που μπορεί να αποκατασταθεί.

Και φυσικά επιβεβαίωνε τις αξίες της εποχής του.

Στο κλασικό Χόλυγουντ, για παράδειγμα, η ευτυχία είχε συχνά πολύ συγκεκριμένες προδιαγραφές. Έρωτας, γάμος, οικογένεια, κοινωνική αποκατάσταση, επαγγελματική επιτυχία. Στον κλασικό ελληνικό κινηματογράφο τα πράγματα ήταν ακόμη πιο απλά: αν υπήρχαν δύο ελεύθεροι πρωταγωνιστές στην αρχή της ταινίας, υπήρχαν σοβαρές πιθανότητες μέχρι να πέσει το «ΤΕΛΟΣ» να έχει βρεθεί παπάς, κουμπάρος και νυφικό. Ο γάμος δεν ήταν απλώς ένα πιθανό ευτυχές τέλος. Ήταν σχεδόν σημείο στίξης.

Το happy end λειτουργούσε ως παρηγοριά, ως εκπλήρωση επιθυμίας, ως απόδραση. Και δεν είναι καθόλου αμελητέο αυτό. Σε περιόδους πολέμου, οικονομικής κρίσης ή κοινωνικής ανασφάλειας, ένας κόσμος στον οποίο στο τέλος όλα διορθώνονται μπορεί να είναι εξαιρετικά ανακουφιστικός.

Μόνο που κάποια στιγμή ο θεατής άρχισε να γίνεται δύστροπος. Δεν του αρκούσε πια να του πουν ότι όλα πήγαν καλά.

Χαρακτηριστικό είναι το περίφημο παράδειγμα του Απέραντου Γαλάζιου του Λικ Μπεσόν. Στην ευρωπαϊκή εκδοχή, ο Ζακ Μαγιόλ επιλέγει τελικά τον βυθό, ακολουθώντας το δελφίνι μέσα στο σκοτάδι. Ένα τέλος παράξενο, ποιητικό, μελαγχολικό και απολύτως συνεπές με έναν άνθρωπο που σε ολόκληρη την ταινία μοιάζει να ανήκει περισσότερο στη θάλασσα παρά στην ξηρά.

Και ακριβώς γι' αυτό το τέλος παραμένει ανοιχτό σε μια πολύ πιο σκοτεινή ανάγνωση. Ο Ζακ δεν «πηγαίνει απλώς με τα δελφίνια». Μπορεί να απορρίπτει οριστικά τον πραγματικό κόσμο, έναν κόσμο στον οποίο ποτέ δεν κατάφερε πραγματικά να ανήκει. Μπορεί η κατάδυσή του να είναι μια έμμεση αυτοκτονία ή αντίθετα, η μοναδική δυνατή επιστροφή στο μέρος που ο ίδιος αισθάνεται ως σπίτι του. Η ταινία δεν μας δίνει απάντηση.

Για την αμερικανική κυκλοφορία, όμως, δημιουργήθηκε διαφορετικό τέλος, στο οποίο ο Ζακ επιστρέφει στην επιφάνεια. Και μαζί του επιστρέφει στην επιφάνεια και ο θεατής, προτού προλάβει να αναρωτηθεί για όλα τα δυσάρεστα πράγματα που άφηνε ανοιχτά το αρχικό τέλος. Η αμφισημία εξαφανίζεται. Δεν χρειάζεται πια να αποφασίσουμε αν είδαμε λύτρωση, φυγή ή αυτοκαταστροφή. Ο ήρωας σώθηκε. Μπορούμε να ανάψουμε τα φώτα.

Και κάπως έτσι φαίνεται σχεδόν εργαστηριακά τι σημαίνει happy end όταν επιβάλλεται απ' έξω. Δεν είναι πλέον η κατάληξη της ιστορίας. Είναι ένα σωσίβιο που της πετάει η βιομηχανία την τελευταία στιγμή.

Μόνο που ο σημερινός θεατής δεν θέλει πάντα να σωθεί ο Ζακ. 

Και, κυρίως, δεν θέλει να σωθεί επειδή κάποιος σε ένα γραφείο αποφάσισε ότι θα στενοχωρηθεί αν δεν σωθεί.

Από την κάθαρση στην καχυποψία

Κάποτε το happy end ήταν σχεδόν υπόσχεση. Σήμερα, όταν είναι υπερβολικά τακτοποιημένο, μπορεί να μοιάζει περισσότερο με υπεκφυγή. Όχι επειδή πάψαμε να θέλουμε ευτυχισμένες καταλήξεις, αλλά επειδή αρχίσαμε να υποψιαζόμαστε τις ιστορίες που λύνουν μέσα σε πέντε λεπτά όσα οι ίδιες πέρασαν δύο ώρες παρουσιάζοντας ως άλυτα.

Έχουμε δει πάρα πολλές ιστορίες. Ξέρουμε το κόλπο.

Η οικογένεια που πέρασε ολόκληρη την ταινία διαλυμένη ανακαλύπτει ξαφνικά, γύρω από ένα τραπέζι, ότι κατά βάθος αγαπιούνται. Ο αντικοινωνικός ήρωας που δεν έχει αλλάξει ούτε χιλιοστό επί δύο ώρες κάνει μια συγκινητική ομιλία και θεραπεύεται. Μια κοινωνική σύγκρουση που παρουσιάστηκε ως βαθιά και δομική λύνεται επειδή ένας άνθρωπος έκανε το σωστό. Και ο χαρακτήρας που κυνηγούσε επί ενενήντα λεπτά την επιτυχία συνειδητοποιεί στα τελευταία πέντε ότι αυτό που είχε πραγματικά σημασία ήταν οι άνθρωποι γύρω του. 

Ο κινηματογραφικά έμπειρος θεατής αναγνωρίζει πλέον τον μηχανισμό. Και τη στιγμή που βλέπεις τα γρανάζια πίσω από το μαγικό κόλπο, η συγκίνηση κινδυνεύει να γίνει χειραγώγηση.

Γι' αυτό και οι πιο σημαντικές σύγχρονες ιστορίες αρνούνται να παίξουν αυτό το παιχνίδι. Στα Παράσιτα (Parasite) του Μπονγκ Τζουν-χο, το υποτιθέμενο happy end μάς παρουσιάζεται μόνο ως μια μακρινή, σχεδόν ανέφικτη φαντασίωση του πρωταγωνιστή, προτού η κάμερα μας επιστρέψει στην ωμή πραγματικότητα ενός παγωμένου ημιυπογείου. Η ταινία σε αφήνει με μια γροθιά στο στομάχι, ακριβώς επειδή αρνείται να εξαργυρώσει την αγωνία σου με μια εύκολη λύτρωση.

Υπάρχει όμως και κάτι βαθύτερο. Έχει αλλάξει η σχέση μας με την ίδια την πραγματικότητα. Γνωρίζουμε πολύ καλά ότι οι κακοί δεν συλλαμβάνονται πάντοτε στο τέλος. Οι καλοί δεν ανταμείβονται επειδή υπήρξαν καλοί. Οι μεγάλοι έρωτες μπορεί να τελειώσουν για ηλίθιους λόγους. Οι άνθρωποι πεθαίνουν χωρίς να έχουν προλάβει να συμφιλιωθούν. Κάποιες ερωτήσεις δεν απαντώνται ποτέ.

Η ζωή, δυστυχώς, δεν έχει σεναριογράφο να μαζεύει τις εκκρεμότητες στο τελευταίο δεκάλεπτο.

Γι' αυτό και ένα ανοιχτό, αμφίσημο ή ακόμη και τραγικό τέλος μπορεί σήμερα να μας φαίνεται περισσότερο αληθινό από ένα ευτυχισμένο.

Όχι επειδή γίναμε όλοι καταθλιπτικοί.

Αλλά επειδή γίναμε πιο καχύποπτοι απέναντι στην παρηγοριά.

Δεν θέλω να τελειώσει καλά. Θέλω να τελειώσει σωστά.

Και κάπου εδώ βρίσκεται ίσως η μεγαλύτερη αλλαγή.

Το «ικανοποιητικό τέλος» δεν είναι πλέον συνώνυμο του «ευτυχισμένου τέλους».

Μπορούμε να βγούμε από μια αίθουσα συντετριμμένοι και να πούμε: «Τι καταπληκτικό τέλος».

Παράλογο; 

Καθόλου.

Δεν χαιρόμαστε επειδή πέθανε ο ήρωας, επειδή διαλύθηκε το ζευγάρι ή επειδή το τέρας κέρδισε. Χαιρόμαστε επειδή η ταινία δεν πρόδωσε τον εαυτό της για να μας χαϊδέψει το κεφάλι.

Ένα κακό τέλος μπορεί να είναι βαθιά ικανοποιητικό όταν είναι το αναπόφευκτο αποτέλεσμα όσων έχουμε παρακολουθήσει. Και ένα happy end μπορεί να είναι εξοργιστικό όταν μοιάζει κολλημένο πάνω στην ιστορία σαν χαμογελαστό αυτοκόλλητο σε πιστοποιητικό θανάτου. Το ίδιο συμβαίνει και με τα ανοιχτά τέλη.

Ο παλιός κινηματογράφος συχνά μας έλεγε τι συνέβη. Ο σύγχρονος κινηματογράφος είναι πολύ περισσότερο διατεθειμένος να μας ρωτήσει τι πιστεύουμε ότι συνέβη. Και τότε συμβαίνει κάτι παράξενο: η ταινία τελειώνει στην οθόνη αλλά συνεχίζεται μέσα στο κεφάλι μας. Συζητάμε. Διαφωνούμε. Ψάχνουμε λεπτομέρειες. Ξαναβλέπουμε μια σκηνή. Δέκα χρόνια αργότερα εξακολουθούμε να αναρωτιόμαστε τι ακριβώς σήμαινε εκείνο το τελευταίο βλέμμα.

Το happy end κλείνει συχνά την πόρτα.

Το αμφίσημο τέλος την αφήνει μισάνοιχτη.

Και ζήσαν αυτοί καλά;

Ίσως λοιπόν το happy end να μην πέθανε. Και μάλλον δεν χρειάζεται να πεθάνει. Όταν προκύπτει οργανικά από μια ιστορία, εξακολουθεί να μπορεί να είναι υπέροχο. Η αισιοδοξία δεν είναι ούτε αφέλεια ούτε καλλιτεχνικό ελάττωμα. Το πρόβλημα αρχίζει όταν η ευτυχία γίνεται υποχρεωτική. Γιατί τότε το happy end παύει να είναι τέλος και γίνεται υπηρεσία εξυπηρέτησης πελατών.

«Λυπούμαστε για την ταλαιπωρία που σας προκάλεσαν οι προηγούμενες δύο ώρες. Σας επιστρέφουμε τον ήρωα ζωντανό και σας προσφέρουμε δωρεάν έναν γάμο.»

Ίσως τελικά ο σύγχρονος θεατής να μην έγινε πιο κυνικός. Ίσως απλώς μεγάλωσε.

Και όπως κάποια στιγμή σταματάμε να απαιτούμε από τα παραμύθια να μας διαβεβαιώνουν ότι οι καλοί θα ζήσουν καλά κι εμείς καλύτερα, έτσι σταματήσαμε να απαιτούμε από τον κινηματογράφο να μας προστατεύει από το δυσάρεστο.

Δεν ζητάμε πλέον απαραίτητα να βγει ο Ζακ από τη θάλασσα. Αν όλη η ιστορία μάς έχει δείξει ότι εκεί ανήκει, ίσως προτιμούμε να τον αφήσουμε να ακολουθήσει το δελφίνι.

Γιατί κάπου στην πορεία αλλάξαμε κι εμείς ως θεατές.

Και από το «θέλω η ιστορία να τελειώσει καλά» περάσαμε στο πολύ πιο απαιτητικό:

«Θέλω η ιστορία να τελειώσει σωστά».